డిజిటల్‌ యుగంలో స్మార్ట్‌ఫోన్‌ చేతిలో ఉంటే చాలు.. బ్యాంకు లావాదేవీల నుంచి షాపింగ్‌ వరకు అన్నీ క్షణాల్లో చేసేయొచ్చు. విద్యుత్తు బిల్లులు చెల్లించడం, టికెట్లు బుక్‌ చేసుకోవడం, ఇతరులకు నగదు పంపించడం.. ఇలా ఎన్నో పనులు ఆన్‌లైన్‌లోనే పూర్తవుతున్నాయి. అయితే సాంకేతికత అందిస్తున్న సౌకర్యాలతోపాటు సైబర్‌ మోసాల ముప్పూ పెరుగుతోంది. నకిలీ ఫోన్‌ కాల్స్‌, అనుమానాస్పద సందేశాలు, తప్పుడు వెబ్‌సైట్లు, నకిలీ పెట్టుబడి పథకాలతో సైబర్‌ నేరగాళ్లు ప్రజలను బురిడీ కొట్టిస్తున్నారు. చిన్న పొరపాటు కారణంగా కష్టపడి సంపాదించిన సొమ్మును పోగొట్టుకోవాల్సి వస్తోంది. బ్యాంకు ఖాతా వివరాలు, పాస్‌వర్డ్‌లు, ఓటీపీలు తెలుసుకుని ఖాతాలను ఖాళీ చేస్తున్నారు. అందుకే ఆన్‌లైన్‌ సేవలను వినియోగించుకునే ప్రతి ఒక్కరూ సైబర్‌ భద్రతపై (Cyber Scams) అవగాహన పెంచుకోవాలి. కొన్ని సాధారణ జాగ్రత్తలు పాటిస్తే మోసాల బారినపడే ప్రమాదాన్ని గణనీయంగా తగ్గించుకోవచ్చు.
పాస్‌వర్డ్‌ భద్రతకు తొలి ప్రాధాన్యం.. Password Protection
ఆన్‌లైన్‌ బ్యాంకింగ్‌, ఈ-మెయిల్‌, సోషల్‌ మీడియా ఖాతాలకు పాస్‌వర్డ్‌లే మొదటి రక్షణ. ఒకే పాస్‌వర్డ్‌ను అన్ని ఖాతాలకు ఉపయోగించడం ప్రమాదకరం. ఒక ఖాతా వివరాలు(Cyber Scams) బయటపడితే మిగతా ఖాతాలకూ ముప్పు ఏర్పడుతుంది. అందువల్ల ప్రతి ముఖ్యమైన ఖాతాకు ప్రత్యేకమైన, ఊహించడానికి వీలుకాని పాస్‌వర్డ్‌ను ఏర్పాటు చేసుకోవాలి. పెద్ద, చిన్న అక్షరాలు, సంఖ్యలు, ప్రత్యేక గుర్తులు కలిపి పొడవైన పాస్‌వర్డ్‌లను ఉపయోగించడం మంచిది. పేర్లు, పుట్టిన తేదీలు, ఫోన్‌ నంబర్లు వంటి సులభంగా ఊహించగల వివరాలను పాస్‌వర్డ్‌లుగా పెట్టకూడదు. అలాగే పాస్‌వర్డ్‌లను తరచూ మార్చడం ఒక్కటే భద్రతకు పరిష్కారం కాదు. అవి బయటపడినట్లు అనుమానం వచ్చినప్పుడు వెంటనే మార్చాలి. సాధ్యమైన చోట రెండు దశల ధ్రువీకరణ (టూ ఫ్యాక్టర్‌ అథెంటికేషన్‌) లేదా బహుళ దశల ధ్రువీకరణను ఏర్పాటు చేసుకోవాలి. ఫోన్‌ లేదా కంప్యూటర్‌లో పాస్‌వర్డ్‌లను భద్రపరిచే విషయంలో అప్రమత్తంగా ఉండాలి. ముఖ్యంగా ఇతరులు ఉపయోగించే పరికరాల్లో ఆటోసేవ్‌ సదుపాయాన్ని ఉపయోగించకూడదు. విశ్వసనీయమైన పాస్‌వర్డ్‌ మేనేజర్‌ను ఉపయోగించడం కూడా మంచి పద్ధతి.
ఓటీపీ, పిన్‌ ఎవరికీ చెప్పొద్దు.. Never Share OTP or PIN
సైబర్‌ నేరగాళ్లు (Cyber Scams) అనుసరించే ప్రధాన మార్గాల్లో వ్యక్తిగత వివరాలను మోసపూరితంగా సేకరించడం ఒకటి. బ్యాంకు అధికారులమని, కస్టమర్‌ కేర్‌ సిబ్బందిమని, ప్రభుత్వ శాఖల నుంచి మాట్లాడుతున్నామని పరిచయం చేసుకుంటారు. ఖాతా నిలిచిపోతుందని, కేవైసీ పూర్తి చేయాలని, కార్డు గడువు ముగిసిందని భయపెడతారు. మరికొందరు బహుమతి వచ్చిందని, డబ్బులు జమ చేస్తామని నమ్మిస్తారు. ఈ క్రమంలో ఓటీపీ, ఏటీఎం పిన్‌, సీవీవీ, నెట్‌ బ్యాంకింగ్‌ పాస్‌వర్డ్‌ వంటి వివరాలను అడుగుతారు. నిజమైన బ్యాంకు లేదా విశ్వసనీయ సంస్థ ప్రతినిధులమని చెప్పుకున్నంత మాత్రాన వారిని నమ్మకూడదు. ఫోన్‌లో లేదా సందేశాల ద్వారా వచ్చిన లింకులపై క్లిక్‌ చేసి వ్యక్తిగత వివరాలను నమోదు చేయకూడదు. బ్యాంకు సిబ్బందిగా పరిచయం చేసుకున్నవారు అడిగినా ఓటీపీ, పిన్‌, సీవీవీ వంటి రహస్య వివరాలను వెల్లడించకూడదు. సందేహం వస్తే ఫోన్‌ కాల్‌ను నిలిపివేసి, బ్యాంకు అధికారిక వెబ్‌సైట్‌ లేదా కార్డుపై ఉన్న నంబరు ద్వారా సంప్రదించాలి.
నకిలీ వెబ్‌సైట్లతో జాగ్రత్త.. Beware of Fake Websites
అసలైన వెబ్‌సైట్లను(Cyber Scams) పోలిన నకిలీ వెబ్‌సైట్లను సృష్టించి సైబర్‌ నేరగాళ్లు మోసాలకు పాల్పడుతున్నారు. బ్యాంకు వెబ్‌సైట్‌, ఆన్‌లైన్‌ షాపింగ్‌ సంస్థ లేదా ప్రభుత్వ పోర్టల్‌ పేరుతో సందేశాలు పంపి వాటిలోని లింకులను తెరవమంటారు. ఆ లింకులోకి వెళ్లినవారు తమ లాగిన్‌ వివరాలు నమోదు చేస్తే అవి నేరగాళ్ల చేతికి చిక్కే ప్రమాదం ఉంది. అందువల్ల వెబ్‌సైట్‌ చిరునామాను జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి. అక్షరాల్లో చిన్న మార్పులు చేసి అసలు వెబ్‌సైట్‌లా కనిపించే నకిలీ చిరునామాలను గుర్తించాలి. వెబ్‌సైట్‌ చిరునామాలో హెచ్‌టిటీపీఎస్‌ ఉండటం ఉపయోగకరమైన సంకేతమే అయినప్పటికీ, అది ఒక్కటే వెబ్‌సైట్‌ నమ్మదగినదని నిర్ధారించదు. బ్యాంకింగ్‌ సేవలను ఉపయోగించేటప్పుడు అధికారిక యాప్‌ లేదా స్వయంగా టైప్‌ చేసిన సరైన వెబ్‌సైట్‌ చిరునామా ద్వారానే ప్రవేశించడం మంచిది. అనుమానాస్పద సందేశాల్లోని లింకులను తెరవకూడదు. తెలియని వ్యక్తులు పంపిన యాప్‌లను డౌన్‌లోడ్‌ చేయడం, అనుమానాస్పద ఫైళ్లను తెరవడం కూడా మానుకోవాలి.
యూపీఐ లావాదేవీల్లో అప్రమత్తత.. Be Careful with UPI Transactions
ఫోన్‌పే, గూగుల్‌ పే, పేటీఎం వంటి యూపీఐ (Cyber Scams) ఆధారిత సేవలు నగదు బదిలీని సులభతరం చేశాయి. అయితే వీటిని ఉపయోగించేటప్పుడు అప్రమత్తంగా ఉండాలి. ముఖ్యంగా అపరిచితుల నుంచి వచ్చే నగదు అభ్యర్థనలను పరిశీలించకుండా అంగీకరించకూడదు. డబ్బులు అందుకోవడానికి పిన్‌ నమోదు చేయాలని ఎవరైనా చెబితే అప్రమత్తం కావాలి. సాధారణంగా యూపీఐ ద్వారా డబ్బులు స్వీకరించడానికి పిన్‌ నమోదు చేయాల్సిన అవసరం ఉండదు. పిన్‌ నమోదు చేయడం లావాదేవీని ఆమోదించడానికి ఉపయోగపడుతుంది. కొంతమంది నగదు పంపుతున్నామని చెప్పి నకిలీ స్క్రీన్‌షాట్‌లను చూపిస్తారు. మరికొందరు డబ్బులు జమ కావాలంటే వచ్చిన రిక్వెస్ట్‌ను ఆమోదించాలని చెబుతారు. ఇలాంటి సందర్భాల్లో యాప్‌లోని లావాదేవీల వివరాలను పరిశీలించి, నిజంగా డబ్బులు జమ అయ్యాయో లేదో నిర్ధారించుకోవాలి. యూపీఐ ఐడీ, చెల్లించాల్సిన మొత్తం, స్వీకర్త పేరు సరిచూసుకున్న తర్వాతే నగదు పంపాలి. అనుమానాస్పద రిక్వెస్ట్‌లను తిరస్కరించి, సంబంధిత యాప్‌ లేదా బ్యాంకుకు ఫిర్యాదు చేయాలి.
ఏటీఎం, కార్డు వినియోగంలో జాగ్రత్తలు.. ATM and Card Safety
ఏటీఎంలో నగదు తీసుకునేటప్పుడు (Cyber Scams) పరిసరాలను గమనించాలి. పిన్‌ నమోదు చేసే సమయంలో కీప్యాడ్‌ను చేతితో కప్పి ఉంచాలి. యంత్రంలో అనుమానాస్పద పరికరాలు కనిపిస్తే లావాదేవీ చేయకూడదు. కార్డును ఉపయోగించిన తర్వాత దానిని తిరిగి తీసుకున్నామో లేదో నిర్ధారించుకోవాలి. కార్డు పోయినా, దొంగిలించబడినా వెంటనే బ్యాంకును సంప్రదించి బ్లాక్‌ చేయించాలి. కార్డు ద్వారా చేసే లావాదేవీలకు ఎస్‌ఎంఎస్‌ లేదా యాప్‌ అలర్ట్‌లను అందుబాటులో ఉంచుకోవడం మంచిది. ఖాతాలో జరిగే లావాదేవీలను ఎప్పటికప్పుడు పరిశీలించాలి. అనుమతి లేని లావాదేవీ కనిపిస్తే ఆలస్యం చేయకుండా బ్యాంకుకు తెలియజేయాలి. అవసరమైతే కార్డు వినియోగ పరిమితులను తగ్గించడం, అంతర్జాతీయ లావాదేవీలను అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే ప్రారంభించడం వంటి సదుపాయాలను ఉపయోగించుకోవచ్చు.
పబ్లిక్‌ వైఫై, అపరిచిత యాప్‌లతో ముప్పు.. Public Wi-Fi and App Security
రైల్వే స్టేషన్లు, విమానాశ్రయాలు, హోటళ్లు, ఇతర బహిరంగ ప్రదేశాల్లో(Cyber Scams) ఉచిత వైఫై సదుపాయాలు అందుబాటులో ఉంటాయి. అయితే అవి నిజంగా ఎవరు నిర్వహిస్తున్నారో తెలియని సందర్భాల్లో జాగ్రత్త అవసరం. బహిరంగ వైఫై నెట్‌వర్క్‌లలో బ్యాంకింగ్‌ వంటి కీలక లావాదేవీలు చేయకపోవడం మంచిది. అవసరమైతే విశ్వసనీయమైన మొబైల్‌ డేటాను ఉపయోగించాలి. అలాగే ఫోన్‌లోని ఆపరేటింగ్‌ సిస్టమ్‌, యాప్‌లను ఎప్పటికప్పుడు నవీకరించాలి. అధికారిక యాప్‌ స్టోర్ల నుంచే యాప్‌లను డౌన్‌లోడ్‌ చేసుకోవాలి. అవసరం లేని అనుమతులు అడిగే యాప్‌ల విషయంలో అప్రమత్తంగా ఉండాలి. స్క్రీన్‌ షేరింగ్‌ లేదా రిమోట్‌ యాక్సెస్‌ యాప్‌లను అపరిచితుల సూచనతో ఇన్‌స్టాల్‌ చేయకూడదు. వాటి ద్వారా నేరగాళ్లు ఫోన్‌ను నియంత్రించి బ్యాంకింగ్‌ వివరాలను తెలుసుకునే ప్రమాదం ఉంది. ఫోన్‌లో మొబైల్‌ డేటా లేదా వైఫై ఎప్పుడూ ఆన్‌లో ఉండటం మాత్రమే సైబర్‌ మోసాలకు కారణం కాదు. అసలు ప్రమాదం అనుమానాస్పద నెట్‌వర్క్‌లు, లింకులు, యాప్‌లు, అనుమతులను నిర్లక్ష్యంగా ఉపయోగించడంలోనే ఉంటుంది.
పెట్టుబడుల పేరుతో మోసపోవద్దు.. Avoid Online Investment Scams
తక్కువ సమయంలో అధిక లాభాలు (Cyber Scams) వస్తాయని చెప్పే ఆన్‌లైన్‌ పెట్టుబడి పథకాల పట్ల అప్రమత్తంగా ఉండాలి. వాట్సాప్‌, టెలిగ్రామ్‌ గ్రూపుల్లో నకిలీ పెట్టుబడి సలహాలు, షేర్‌ మార్కెట్‌ లాభాల స్క్రీన్‌షాట్‌లు, ప్రముఖుల పేరుతో తప్పుడు ప్రకటనలు కనిపించవచ్చు. మొదట కొంత లాభం వచ్చినట్లు చూపించి, తర్వాత పెద్ద మొత్తంలో డబ్బులు పెట్టించే ప్రయత్నం చేస్తారు. ఆపై నగదు ఉపసంహరణకు పన్నులు, ఫీజులు చెల్లించాలని చెప్పి మరింత డబ్బు వసూలు చేసే అవకాశముంది. సంస్థ నిజమైనదో కాదో పరిశీలించకుండా డబ్బులు బదిలీ చేయకూడదు. హామీతో భారీ లాభాలు వస్తాయనే ప్రచారాన్ని నమ్మకూడదు. పెట్టుబడులకు సంబంధించిన సంస్థల రిజిస్ట్రేషన్‌, అధికారిక వివరాలను పరిశీలించాలి. అపరిచితుల సూచనతో వ్యక్తిగత ఖాతాలకు డబ్బులు పంపడం, స్క్రీన్‌ షేరింగ్‌ ద్వారా బ్యాంకింగ్‌ యాప్‌లను చూపించడం ప్రమాదకరం.
మోసానికి గురైతే వెంటనే ఏం చేయాలి? What to Do After a Cyber Fraud
ఎన్ని జాగ్రత్తలు (Cyber Scams) తీసుకున్నప్పటికీ ఒక్కోసారి మోసగాళ్ల వలలో చిక్కే ప్రమాదం ఉంటుంది. అలాంటి సమయంలో భయపడి ఆలస్యం చేయకుండా వెంటనే చర్యలు తీసుకోవాలి. ముందుగా బ్యాంకును సంప్రదించి అనుమానాస్పద లావాదేవీలను నివేదించాలి. అవసరమైతే ఖాతా, కార్డు లేదా యూపీఐ సేవలను తాత్కాలికంగా నిలిపివేయాలి. పాస్‌వర్డ్‌లు బయటపడ్డాయని అనుమానం ఉంటే వాటిని మార్చాలి. సందేశాలు, ఫోన్‌ నంబర్లు, లావాదేవీ వివరాలు, స్క్రీన్‌షాట్‌లు వంటి ఆధారాలను భద్రపరచుకోవాలి. భారతదేశంలో సైబర్‌ ఆర్థిక మోసానికి గురైతే వెంటనే 1930 జాతీయ సైబర్‌ క్రైమ్‌ హెల్ప్‌లైన్‌కు ఫోన్‌ చేయాలి. అలాగే cybercrime.gov.in వెబ్‌సైట్‌లో ఫిర్యాదు నమోదు చేయవచ్చు. ఎంత త్వరగా ఫిర్యాదు చేస్తే అంత త్వరగా లావాదేవీని గుర్తించి చర్యలు తీసుకునే అవకాశం ఉంటుంది. అయితే డబ్బు తిరిగి వస్తుందనే హామీ ఉండదు. డిజిటల్‌ సేవలను పూర్తిగా దూరం పెట్టడం పరిష్కారం కాదు. వాటిని బాధ్యతగా, అప్రమత్తంగా వినియోగించుకోవడమే ముఖ్యం. ప్రతి లింకును నమ్మకపోవడం, రహస్య వివరాలను ఎవరికీ వెల్లడించకపోవడం, లావాదేవీని ధ్రువీకరించుకోవడం, అనుమానాస్పద చర్యలను వెంటనే నివేదించడం వంటి అలవాట్లు మనకు రక్షణగా నిలుస్తాయి. సైబర్‌ నేరగాళ్లు ఎప్పటికప్పుడు కొత్త పద్ధతులు అనుసరిస్తున్నా.. అవగాహన, అప్రమత్తత ఉంటే వారి బారినపడే అవకాశాలను తగ్గించుకోవచ్చు.
About the Author
Konni short case studies pettalsindhi..
sure
tq