డబ్బు రూపం మారుతోంది. ఒకప్పుడు వస్తుమార్పిడి విధానం.. ఆ తర్వాత నాణేలు.. కాగితపు నోట్లు.. ఇప్పుడు మొబైల్ ఫోన్లోనే డిజిటల్ చెల్లింపులు. ఈ మారుతున్న చెల్లింపు వ్యవస్థలో మరో కొత్త రూపమే సెంట్రల్ బ్యాంక్ డిజిటల్ కరెన్సీ (CBDC). భారత్లో దీనిని డిజిటల్ రూపాయి లేదా e₹ అని పిలుస్తున్నారు. సులభంగా చెప్పాలంటే.. మన చేతిలో ఉండే రూపాయి నోటుకు డిజిటల్ రూపమే సీబీడీసీ. దీన్ని ప్రైవేటు సంస్థలు లేదా క్రిప్టోకరెన్సీ సంస్థలు జారీ చేయవు. భారతీయ రిజర్వు బ్యాంక్ (RBI) జారీ చేసే డిజిటల్ కరెన్సీ ఇది. ఆర్బీఐ 2022లో దీని హోల్సేల్, రిటైల్ పైలట్ ప్రాజెక్టులను ప్రారంభించింది. అంటే ఇది భవిష్యత్తులో వస్తుందనే దశను దాటి.. ఇప్పటికే పరిమిత స్థాయిలో వినియోగంలో ఉన్న సాంకేతిక ప్రయోగం.
డిజిటల్ రూపాయి అంటే ఏమిటి? What is Digital Rupee?
సీబీడీసీ అంటే Central Bank Digital Currency. అంటే దేశ కేంద్ర బ్యాంకు జారీ చేసే డిజిటల్ కరెన్సీ. భారత్లో సీబీడీసీని డిజిటల్ రూపాయి, e₹ పేర్లతో ఉపయోగిస్తున్నారు. ఇది భారత రూపాయి విలువను డిజిటల్ రూపంలో కలిగి ఉంటుంది. ఆర్బీఐ వివరాల ప్రకారం e₹ అనేది భౌతిక రూపాయి నోటుకు డిజిటల్ రూపం. ఇది చట్టబద్ధమైన కరెన్సీ. వినియోగదారులు దీన్ని డిజిటల్ వాలెట్లో ఉంచుకోవచ్చు. ఇతర వ్యక్తులకు పంపవచ్చు. వ్యాపారులకు చెల్లింపులు చేయవచ్చు. అవసరమైతే బ్యాంకు ఖాతా నుంచి e₹ వాలెట్లోకి డబ్బు తీసుకోవచ్చు, తిరిగి ఇతర రూపాల్లోకి మార్చుకోవచ్చు. ఇక్కడ మరో ముఖ్యమైన విషయం ఉంది. డిజిటల్ రూపాయి వాలెట్లో ఉన్న మొత్తానికి సాధారణంగా బ్యాంకు డిపాజిట్ల మాదిరిగా వడ్డీ చెల్లించరు. ఇది నగదు తరహా లక్షణాలతో రూపొందించబడింది.
సీబీడీసీ ఎందుకు అవసరం? Why Is Digital Currency Needed?
దేశంలో డిజిటల్ చెల్లింపుల(CBDC) వినియోగం వేగంగా పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో డబ్బును డిజిటల్ రూపంలోనే కేంద్ర బ్యాంకు జారీ చేయడం వల్ల కొన్ని ప్రత్యేక ప్రయోజనాలు ఉండొచ్చని భావిస్తున్నారు. ముఖ్యంగా నగదును ముద్రించడం, నిల్వ చేయడం, రవాణా చేయడం, పంపిణీ చేయడం వంటి ప్రక్రియలకు సంబంధించిన నిర్వహణ అవసరాలను దీర్ఘకాలంలో తగ్గించే అవకాశం ఉంది. అలాగే డిజిటల్ రూపాయి ద్వారా చెల్లింపు, సెటిల్మెంట్ వ్యవస్థలను మరింత సమర్థంగా మార్చే అవకాశాలను ఆర్బీఐ పరిశీలిస్తోంది. ముఖ్యంగా పెద్ద మొత్తాల ఆర్థిక లావాదేవీల్లో సెటిల్మెంట్ ప్రక్రియను సులభతరం చేయడం, ఖర్చులను తగ్గించడం వంటి ప్రయోజనాలపై హోల్సేల్ సీబీడీసీ ప్రయోగాలు జరుగుతున్నాయి. అయితే సీబీడీసీ వల్ల భౌతిక కరెన్సీ వెంటనే పూర్తిగా కనుమరుగవుతుందని చెప్పలేం. ప్రస్తుతం ఇది పైలట్ దశలో ఉండటంతో వివిధ వినియోగ పద్ధతులు, సాంకేతిక పరిజ్ఞానాలు, ప్రజల వినియోగ స్పందనలను పరీక్షిస్తున్నారు.
రెండు రకాల సీబీడీసీలు.. Types of CBDC
సీబీడీసీని(CBDC) ప్రధానంగా రెండు విభాగాలుగా చూస్తారు. అవి CBDC-Retail (e₹-R), CBDC-Wholesale (e₹-W).
రిటైల్ సీబీడీసీ సాధారణ ప్రజల కోసం ఉద్దేశించింది. రోజువారీ కొనుగోళ్లు, వ్యక్తి నుంచి వ్యక్తికి చెల్లింపులు, వ్యాపారులకు చెల్లింపులు వంటి అవసరాలకు దీన్ని ఉపయోగించవచ్చు. ఆర్బీఐ రిటైల్ e₹ పైలట్ను 2022 డిసెంబర్ 1న ప్రారంభించింది. పాల్గొనే బ్యాంకులు, ఇతర సంస్థల ద్వారా వినియోగదారులు e₹ వాలెట్ పొందవచ్చు. హోల్సేల్ సీబీడీసీ ప్రధానంగా బ్యాంకులు, ఆర్థిక సంస్థలు వంటి సంస్థల మధ్య జరిగే లావాదేవీల కోసం ఉద్దేశించింది. ఆర్బీఐ 2022 నవంబర్ 1న e₹-W పైలట్ను ప్రారంభించింది. మొదటి వినియోగం ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల సెకండరీ మార్కెట్ లావాదేవీల సెటిల్మెంట్. తర్వాత ఇంటర్బ్యాంక్ లెండింగ్, బారోయింగ్ వంటి వినియోగాలను కూడా విస్తరించారు.
డిజిటల్ రూపాయి విలువ ఎంత? What Is the Value of CBDC?
డిజిటల్ రూపాయి (CBDC)విలువ సాధారణ భారతీయ రూపాయి విలువతో సమానం. ఉదాహరణకు రూ.100 నగదు నోటు ఎంత విలువ కలిగి ఉంటుందో.. రూ.100 e₹ కూడా అంతే విలువను సూచిస్తుంది. ఇది షేర్ మార్కెట్ ఆస్తిలా ధర పెరగడం, తగ్గడం చేసే సాధనం కాదు. ఆర్బీఐ FAQ ప్రకారం e₹ చట్టబద్ధమైన కరెన్సీ. ఇది ఆర్బీఐ బాధ్యతగా ఉంటుంది. అందువల్ల దీన్ని బిట్కాయిన్ వంటి క్రిప్టో ఆస్తులతో ఒకే విధంగా చూడకూడదు.
సీబీడీసీ.. క్రిప్టోకరెన్సీ ఒకటేనా? CBDC vs Cryptocurrency
రెండూ డిజిటల్ రూపంలో(CBDC) ఉండటం తప్ప.. వాటి స్వభావం పూర్తిగా వేరు. క్రిప్టోకరెన్సీలు సాధారణంగా కేంద్ర బ్యాంకు జారీ చేసే కరెన్సీలు కావు. వాటి విలువ మార్కెట్లో డిమాండ్, సరఫరా వంటి అంశాల ఆధారంగా మారవచ్చు. బిట్కాయిన్ వంటి క్రిప్టో ఆస్తులకు కేంద్ర బ్యాంకు జారీ చేసే చట్టబద్ధమైన రూపాయి హామీ ఉండదు. సీబీడీసీ మాత్రం దేశ కరెన్సీకి డిజిటల్ రూపం. దీనిని ఆర్బీఐ జారీ చేస్తుంది. అందువల్ల e₹ను క్రిప్టోకరెన్సీగా పిలవడం సరైంది కాదు. అలాగే ప్రతి సీబీడీసీ తప్పనిసరిగా బ్లాక్చెయిన్ సాంకేతికతపైనే నడవాలి అనే నిబంధన లేదు. సీబీడీసీ రూపకల్పనలో వివిధ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాలను పరీక్షించే అవకాశం ఉంటుంది. భారత్లో ఆర్బీఐ పైలట్ దశలో సాంకేతిక నిర్మాణం, వినియోగ విధానాలు, ఆఫ్లైన్ చెల్లింపులు, ప్రోగ్రామబిలిటీ వంటి అంశాలను పరిశీలిస్తోంది.
UPIకి CBDCకి తేడా ఏమిటి? CBDC vs UPI
సీబీడీసీ, యూపీఐ రెండింటినీ(CBDC) ఒకటిగా భావించడం సాధారణంగా కనిపించే అపోహ. వాస్తవానికి రెండూ వేర్వేరు. e₹ అనేది డబ్బు రూపం. UPI అనేది చెల్లింపు వ్యవస్థ. అంటే యూపీఐ ద్వారా మన బ్యాంకు ఖాతాలోని డబ్బును మరో బ్యాంకు ఖాతాకు బదిలీ చేస్తాం. సీబీడీసీలో మాత్రం e₹ స్వయంగా డిజిటల్ కరెన్సీగా వాలెట్లో ఉంటుంది. ఆర్బీఐ ప్రకారం CBDC వాలెట్ల మధ్య జరిగే P2P, P2M లావాదేవీల్లో సెటిల్మెంట్ నేరుగా e₹ వాలెట్ల మధ్య జరుగుతుంది. అదే సమయంలో e₹ యాప్ నుంచి UPI QR కోడ్ను స్కాన్ చేసి చెల్లించే సౌకర్యం కూడా అందుబాటులో ఉంది. అంటే రెండూ పరస్పరం అనుసంధానమయ్యేలా వ్యవస్థను రూపొందిస్తున్నారు.
ఆఫ్లైన్లోనూ చెల్లింపులా? Offline Digital Rupee Payments
సీబీడీసీలో (CBDC)ఆఫ్లైన్ చెల్లింపుల సామర్థ్యాన్ని కూడా పరీక్షిస్తున్నారు. దీని ఉద్దేశం ఇంటర్నెట్ సదుపాయం పరిమితంగా ఉన్న ప్రాంతాల్లోనూ డిజిటల్ రూపాయిని ఉపయోగించే అవకాశం కల్పించడం. అయితే ‘‘ఇంటర్నెట్, మొబైల్ నెట్వర్క్, విద్యుత్ ఏదీ లేకపోయినా ఎక్కడైనా పనిచేస్తుంది’’ అని సాధారణంగా చెప్పడం సరైంది కాదు. ఆర్బీఐ వివరాల ప్రకారం వివిధ ఆఫ్లైన్ పరిష్కారాలను పరీక్షిస్తున్నారు. వాటిలో కొన్ని ఇంటర్నెట్ లేకపోయినా టెలికాం కనెక్టివిటీ అవసరమయ్యే విధానాలు, మరికొన్ని NFC వంటి సాంకేతికతను ఉపయోగించే విధానాలు ఉన్నాయి.
సీబీడీసీ వల్ల ప్రయోజనాలేంటి? Benefits of CBDC
డిజిటల్ (CBDC)రూపాయి వినియోగం పెరిగితే నగదుపై ఆధారపడటం కొంత తగ్గే అవకాశం ఉంది. కరెన్సీ నిర్వహణకు సంబంధించిన ఖర్చులు తగ్గించడం, వేగవంతమైన సెటిల్మెంట్, కొన్ని రకాల లావాదేవీలలో మధ్యవర్తిత్వాన్ని తగ్గించడం, ప్రోగ్రామబుల్ చెల్లింపులను అమలు చేయడం వంటి ప్రయోజనాలను ఆర్బీఐ పరిశీలిస్తోంది. ముఖ్యంగా ప్రభుత్వ సబ్సిడీలు లేదా నిర్దిష్ట ప్రయోజనాల కోసం ఇచ్చే డబ్బును ఒక నిర్దిష్ట ప్రయోజనానికే ఉపయోగించేలా ప్రోగ్రామ్ చేయగల అవకాశాన్ని కూడా పరీక్షిస్తున్నారు. దీనినే Programmability అంటారు. హోల్సేల్ విభాగంలో ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల సెటిల్మెంట్, ఇంటర్బ్యాంక్ లావాదేవీలను మరింత సమర్థంగా నిర్వహించేందుకు సీబీడీసీ ఉపయోగపడే అవకాశాలను పరీక్షిస్తున్నారు. దీని వల్ల సెటిల్మెంట్ రిస్క్, కొన్ని లావాదేవీల ఖర్చులు తగ్గే అవకాశం ఉందని ఆర్బీఐ పేర్కొంది.
మరి ఇందులో రిస్క్ ఉండదా? Are There Any Risks?
ఆర్బీఐ జారీ చేసే కరెన్సీ(CBDC) కావడంతో e₹కు విశ్వసనీయత ఉంటుంది. కానీ ‘‘ఎలాంటి రిస్క్ ఉండదు’’ అని చెప్పడం సరికాదు. డిజిటల్ వ్యవస్థ కావడంతో సైబర్ భద్రత, సాంకేతిక వైఫల్యాలు, గోప్యత, వినియోగదారుల అవగాహన వంటి అంశాలను జాగ్రత్తగా నిర్వహించాల్సి ఉంటుంది. అందుకే ఆర్బీఐ సీబీడీసీని ఒక్కసారిగా దేశవ్యాప్తంగా పూర్తి స్థాయిలో అమలు చేయకుండా.. పైలట్ ప్రాజెక్టుల ద్వారా వివిధ సాంకేతికతలు, వినియోగ విధానాలను పరీక్షిస్తూ ముందుకు వెళ్తోంది.
భవిష్యత్తులో డిజిటల్ రూపాయి.. The Future of Digital Rupee
భారత్లో డిజిటల్ (CBDC)చెల్లింపులు ఇప్పటికే విస్తృతంగా పెరిగాయి. ఈ నేపథ్యంలో సీబీడీసీ మరో డిజిటల్ పేమెంట్ యాప్ మాత్రమే కాదు. ఇది కేంద్ర బ్యాంకు జారీ చేసే డిజిటల్ రూపాయి. యూపీఐ, కార్డులు వంటి చెల్లింపు మార్గాలు డబ్బును బదిలీ చేయడానికి ఉపయోగపడితే.. e₹ స్వయంగా డిజిటల్ కరెన్సీగా పనిచేస్తుంది. అందుకే సీబీడీసీని అర్థం చేసుకోవాలంటే ‘‘మొబైల్లో కనిపించే మరో బ్యాంకు బ్యాలెన్స్’’గా కాకుండా.. ‘‘డిజిటల్ రూపంలో ఉన్న కేంద్ర బ్యాంకు కరెన్సీ’’గా చూడాలి. ప్రస్తుతం భారత్లో ఇది రిటైల్, హోల్సేల్ రెండు విభాగాల్లో పైలట్ దశలో ఉంది. ఈ ప్రయోగాల ద్వారా వచ్చిన ఫలితాల ఆధారంగా భవిష్యత్తు వినియోగాలను ఆర్బీఐ విస్తరించే అవకాశం ఉంది.
About the Author
