దేశంలో డిజిటల్ చెల్లింపుల వ్యవస్థ (Online Payments) ఎంత వేగంగా విస్తరిస్తోందో, అదే స్థాయిలో వినియోగదారులను మోసం చేసే పద్ధతులు కూడా పెరుగుతున్నాయి. ఒకప్పుడు బ్యాంకు క్యూల్లో నిలబడి బిల్లులు చెల్లించాల్సిన పరిస్థితి ఉండేది. ఇప్పుడు మొబైల్ ఫోన్లో ఒక్క క్లిక్తోనే విద్యుత్ బిల్లు నుంచి షాపింగ్ వరకు అన్నీ పూర్తవుతున్నాయి. యూపీఐ, మొబైల్ వాలెట్లు, ఫిన్టెక్ యాప్లు, ఆన్లైన్ బ్యాంకింగ్ సేవలు ప్రజల జీవితంలో విడదీయరాని భాగంగా మారాయి. గ్రామాల్లో కూరగాయల దుకాణం దగ్గర నుంచి మహానగరాల్లోని భారీ మాల్స్ వరకు “స్కాన్ అండ్ పే” సంస్కృతి విస్తరించింది. అయితే ఈ సౌలభ్యం వెనుక వినియోగదారులకు తెలియకుండా అనేక రకాల ఛార్జీలు, దాచిన షరతులు, మోసపూరిత ఆఫర్లు దాగి ఉంటున్నాయి. “ఫ్రీ” అని చెప్పి డబ్బులు తీసుకోవడం, “క్యాష్బ్యాక్” పేరుతో ఆకర్షించి చివరికి ఇవ్వకపోవడం, యాప్లో అర్థంకాని బటన్లతో వినియోగదారులను గందరగోళానికి గురిచేయడం, మనకు తెలియకుండానే బీమా, టిప్స్, విరాళాలు జోడించడం వంటి చర్యలు తీవ్ర ఆందోళన కలిగిస్తున్నాయి. డిజిటల్ చెల్లింపులు వేగంగా పెరిగిన తర్వాత ప్రజల్లో టెక్నాలజీపై ఆధారపడే స్వభావం కూడా పెరిగింది. కానీ అదే సమయంలో యాప్ కంపెనీలు, కొంతమంది ఫిన్టెక్ సంస్థలు వినియోగదారుల అవగాహనలో ఉన్న లోపాలను అవకాశంగా మలుచుకుంటున్నాయి. చదువుకున్నవారు కూడా కొన్నిసార్లు ఈ మోసాలకు గురవుతున్నారు. ముఖ్యంగా వృద్ధులు, గ్రామీణ ప్రజలు, మొదటిసారి డిజిటల్ చెల్లింపులు చేస్తున్న వారు ఎక్కువగా ఇబ్బందులు పడుతున్నారు.
క్యాష్లెస్ జీవితం.. కొత్త చిక్కులు.. Cashless Convenience, Costly Consequences
భారతదేశంలో డిజిటల్ చెల్లింపుల (Online Payments)విస్తరణకు కరోనా కాలం పెద్ద మలుపు తీసుకొచ్చింది. లాక్డౌన్ల సమయంలో నగదు లావాదేవీలకు బదులుగా ఆన్లైన్ చెల్లింపులపై ఆధారపడటం పెరిగింది. ప్రభుత్వం కూడా డిజిటల్ ఇండియా కార్యక్రమంలో భాగంగా యూపీఐ చెల్లింపులను ప్రోత్సహించింది. చాయ్ దుకాణం నుంచి ఆటో డ్రైవర్ వరకు అందరూ QR కోడ్లు పెట్టుకోవడం సాధారణమైంది. బ్యాంకు ఖాతా ఉన్న ప్రతి ఒక్కరూ మొబైల్ యాప్లను వాడటం ప్రారంభించారు. చిన్న చిన్న చెల్లింపులు కూడా ఇప్పుడు ఫోన్ ద్వారానే జరుగుతున్నాయి. అయితే ఈ మార్పుతో పాటు వినియోగదారులపై కనిపించని భారాలు పెరుగుతున్నాయి. చాలా మంది “ఒక్క రూపాయి కూడా అదనంగా కట్టడం లేదు” అనుకుంటున్నారు. కానీ నెలాఖరులో బ్యాంకు స్టేట్మెంట్ చూసినప్పుడు చిన్న చిన్న డెబిట్లు కనిపిస్తున్నాయి. ఎవరో ఒక సేవకు సభ్యత్వం తీసుకున్నట్టు, బీమా యాక్టివేట్ అయినట్టు, ఆటో డెబిట్ ఆన్ అయినట్టు తెలుస్తోంది. ఈ సమస్యల్లో పెద్ద భాగం “డార్క్ ప్యాటర్న్స్” అనే కొత్త డిజైన్ విధానంతో సంబంధం కలిగి ఉంది. అంటే యాప్ను ఉద్దేశపూర్వకంగా అలా రూపొందించడం, వినియోగదారుడు తాను కోరనిది కూడా అంగీకరించేలా చేయడం. “స్కిప్” బటన్ను చిన్నగా పెట్టడం, “అలవోకగా కొనసాగండి” అనే బటన్ను పెద్దగా చూపించడం, షరతులను చివర్లో దాచిపెట్టడం వంటి పద్ధతులు ఇప్పుడు సాధారణమయ్యాయి.
అదృశ్య ఛార్జీల ఉచ్చు.. The Trap of Hidden Charges
చాలా మంది వినియోగదారులు డిజిటల్ చెల్లింపుల్లో(Online Payments) “హిడెన్ ఛార్జెస్” బారిన పడుతున్నారు. ఇవి నేరుగా కనిపించవు. చెల్లింపు పూర్తయ్యాక మాత్రమే తెలుస్తాయి. ఉదాహరణకు ఒక సినిమా టికెట్ బుక్ చేస్తే అసలు ధర రూ.150 మాత్రమే ఉండొచ్చు. కానీ చెల్లింపు దశకు వెళ్లేసరికి కన్వీనియన్స్ ఫీజు, ప్లాట్ఫాం ఫీజు, ఇంటర్నెట్ హ్యాండ్లింగ్ ఛార్జ్, సేఫ్టీ ఫీజు అంటూ మరో రూ.40 నుంచి రూ.60 వరకూ పెరుగుతుంది. ఇదే పరిస్థితి ఫుడ్ డెలివరీ యాప్లు, ట్రావెల్ యాప్లు, ఈ-కామర్స్ వేదికల్లో కనిపిస్తోంది. కొన్ని యాప్లు “సున్నా వడ్డీ EMI” అంటూ ప్రచారం చేస్తాయి. కానీ ప్రాసెసింగ్ ఫీజు, ఫైల్ ఛార్జ్, సర్వీస్ ట్యాక్స్ పేరుతో అదనపు డబ్బులు వసూలు చేస్తాయి. వినియోగదారుడు తొందరలో చెల్లింపు చేస్తుండటంతో వాటిని గమనించడు. చిన్న మొత్తాలే అయినా ఇవి తరచూ జరిగితే భారీ నష్టం అవుతుంది. నెలకు రూ.20 లేదా రూ.30 అనిపించినా ఏడాదికి వందల రూపాయలు పోతాయి. కోట్లాది వినియోగదారుల నుంచి ఇలా వసూలు చేసే మొత్తాలు కంపెనీలకు భారీ ఆదాయంగా మారుతున్నాయి.
సబ్స్క్రిప్షన్ పేరు చెప్పి మోసం.. Subscription Scams and Auto Debits
“ఒక నెల ఫ్రీ ట్రయల్” అనే ఆఫర్ చాలా మందిని ఆకర్షిస్తోంది. కానీ అదే తర్వాత పెద్ద సమస్యగా మారుతోంది. యాప్లో ఒకసారి బ్యాంకు ఖాతా లేదా కార్డు వివరాలు నమోదు చేస్తే, ఆటో డెబిట్ ఆన్ అవుతుంది. వినియోగదారుడు ట్రయల్ ముగిసిందని మర్చిపోయినా, ప్రతి నెలా డబ్బులు కట్ (Online Payments)అవుతూనే ఉంటాయి. ముఖ్యంగా OTT ప్లాట్ఫాంలు, మ్యూజిక్ యాప్లు, క్లౌడ్ స్టోరేజ్ సేవలు, ఫిట్నెస్ యాప్లలో ఇది ఎక్కువగా కనిపిస్తోంది. ఇంకా పెద్ద సమస్య ఏమిటంటే, సభ్యత్వాన్ని రద్దు చేయడం చాలా క్లిష్టంగా ఉంటుంది. “క్యాన్సిల్” బటన్ కనిపించదు. కనిపించినా పలు దశల్లో వెళ్లాలి. కొన్నిసార్లు కస్టమర్ కేర్కు కాల్ చేయమని చెబుతారు. మరికొన్ని యాప్లు ఖాతాను పూర్తిగా తొలగించకపోతే సభ్యత్వం రద్దు కాదని చెబుతున్నాయి. దీంతో చాలామంది తెలియకుండానే నెలల తరబడి డబ్బులు చెల్లిస్తున్నారు. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో లేదా పెద్దగా టెక్నాలజీ అవగాహన లేని వారు ఈ మోసాలకు ఎక్కువగా గురవుతున్నారు.
ఆఫర్ల మాయలో వినియోగదారులు.. Misleading Cashback Offers
“రూ.500 క్యాష్బ్యాక్”, “100 శాతం రివార్డ్”, “స్పిన్ చేసి గెలుచుకోండి” వంటి ఆఫర్లు ప్రతి యాప్లో కనిపిస్తాయి. ఇవి వినియోగదారులను ఆకర్షించేందుకు ప్రధాన ఆయుధాలుగా మారాయి. కానీ వాస్తవానికి వాటిలో చాలా షరతులు (Online Payments)దాగి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు రూ.500 క్యాష్బ్యాక్ అని చెప్పినా, అది కేవలం కూపన్ రూపంలో మాత్రమే ఉంటుంది. అదీ కనీసం రూ.5,000 కొనుగోలు చేసినప్పుడు మాత్రమే ఉపయోగించగలిగేలా షరతులు పెడతారు. కొన్ని యాప్లు “గ్యారంటీ రివార్డ్” అని చెప్పి చివరకు రూ.2 లేదా రూ.5 మాత్రమే ఇస్తాయి. కొందరికి అసలు రివార్డ్ కూడా రాదు. వినియోగదారులు ఫిర్యాదు చేస్తే “టెక్నికల్ ఇష్యూ” అని తప్పించుకుంటారు. ఈ తరహా ఆఫర్ల వల్ల ప్రజలు అవసరం లేని కొనుగోళ్లు కూడా చేస్తున్నారు. “క్యాష్బ్యాక్ వస్తుంది కదా” అనే ఆలోచనతో అదనపు ఖర్చులు పెడుతున్నారు.
డిజైన్తోనే మోసం.. Manipulative App Designs
యాప్ల డిజైన్ (Online Payments)కూడా ఇప్పుడు మోసానికి ఆయుధంగా మారుతోంది. దీనిని “డార్క్ ప్యాటర్న్స్” అంటారు. వినియోగదారుడు తొందరలో ఉంటాడని తెలుసుకుని, యాప్లు ఉద్దేశపూర్వకంగా గందరగోళంగా రూపకల్పన చేస్తున్నారు. “నో థ్యాంక్స్” అనే బటన్ను చిన్న అక్షరాల్లో దాచిపెడతారు. “కంటిన్యూ” బటన్ను పెద్దగా, ఆకర్షణీయంగా చూపిస్తారు. ఉదాహరణకు విమాన టికెట్ బుక్ చేస్తుంటే ప్రయాణ బీమా ఆటోమేటిక్గా ఎంపికై ఉంటుంది. దాన్ని తీసేయకపోతే అదనపు ఛార్జ్ పడుతుంది. ఫుడ్ డెలివరీ యాప్లలో డెలివరీ పార్ట్నర్కు టిప్ ముందుగానే జోడించి ఉంటుంది. చాలామంది గమనించకుండా చెల్లిస్తారు. ఇలాగే విరాళాలు, ప్రీమియం సేవలు, వేగవంతమైన డెలివరీ వంటి ఎంపికలు ముందే టిక్ చేసి ఉంచుతారు. వినియోగదారుడు గమనించకపోతే అదనపు చెల్లింపులు తప్పవు.
వ్యక్తిగత సమాచారంపై ఒత్తిడి.. Pressure to Share Personal Data
కొన్ని యాప్లు(Online Payments) తమ సేవలు వాడాలంటే ఫోన్లో ఉన్న కాంటాక్ట్లకు, ఫోటోలకు, లొకేషన్కు అనుమతులు ఇవ్వాలని బలవంతం చేస్తున్నాయి. “అనుమతి ఇవ్వకపోతే సేవ అందదు” అని హెచ్చరిస్తాయి. చాలామంది అవసరం లేకున్నా “అలౌ” బటన్ నొక్కేస్తారు. దీని వల్ల వ్యక్తిగత గోప్యతకు ప్రమాదం ఏర్పడుతోంది. ప్రత్యేకంగా లోన్ యాప్లలో ఈ సమస్య ఎక్కువగా ఉంది. కాంటాక్ట్ లిస్ట్ యాక్సెస్ తీసుకుని, రుణం చెల్లించకపోతే పరిచయస్తులకు కాల్స్ చేసి వేధించే ఘటనలు కూడా చోటుచేసుకున్నాయి.
వాలెట్లలో నిలిచిపోయే డబ్బులు.. Money Stuck in Wallets
కొన్ని డిజిటల్ (Online Payments)వాలెట్లలో ఉన్న డబ్బులను తిరిగి బ్యాంకు ఖాతాకు పంపించడం అంత సులభం కాదు. కొన్నిసార్లు అదనపు ఛార్జీలు వసూలు చేస్తారు. వినియోగదారుడు యాప్ వాడటం ఆపినా, అందులో మిగిలిన చిన్న మొత్తాలు అలాగే ఉండిపోతాయి. కోట్లాది వినియోగదారుల దగ్గర నుంచి ఇలా నిలిచిపోయే మొత్తాలు కంపెనీలకు ప్రయోజనంగా మారుతున్నాయి.
ఆర్బీఐ కొత్త నిబంధనలు.. RBI Tightens Digital Payment Rules
డిజిటల్ చెల్లింపుల్లో (Online Payments)పెరుగుతున్న మోసాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు పలు కీలక మార్పులు తీసుకొచ్చింది. ముఖ్యంగా ఈ-మాండేట్ వ్యవస్థపై కఠిన నిబంధనలు అమలు చేస్తోంది. ఇకపై ఆటో డెబిట్ చేయాలంటే వినియోగదారుడికి ముందుగానే సమాచారం ఇవ్వాలి. డబ్బు కట్ అయ్యే ముందు సందేశం పంపడం తప్పనిసరి. వినియోగదారుడు కోరితే ఎప్పుడైనా ఆటో డెబిట్ను నిలిపివేయగలగాలి. ఇక స్పష్టమైన అనుమతి లేకుండా ఖాతా నుంచి డబ్బులు కట్ చేయకూడదు. ఈ నిబంధనలు అమలులోకి రావడంతో కొంతవరకు మోసాలు తగ్గే అవకాశముంది.
సీసీపీఏ కఠిన చర్యలు.. CCPA Cracks Down on Dark Patterns
సెంట్రల్ కన్జూమర్ ప్రొటెక్షన్ అథారిటీ ఇప్పటికే డిజిటల్ వేదికల్లో వినియోగదారులను మోసం చేసే 13 రకాల “డార్క్ ప్యాటర్న్స్”ను గుర్తించింది. వాటిలో నకిలీ అత్యవసరత చూపించడం, బలవంతపు సభ్యత్వాలు, దాచిన ఛార్జీలు, తప్పుడు ఆఫర్లు, ఆటోమేటిక్ ఎంపికలు వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. వీటిపై చర్యలు తీసుకుంటామని ప్రభుత్వం హెచ్చరించింది. వినియోగదారులను తప్పుదారి పట్టించే ప్రకటనలు చేస్తే కంపెనీలపై జరిమానాలు విధించే అవకాశముంది.
అవగాహనే అసలు ఆయుధం.. Awareness is the Best Protection
డిజిటల్ చెల్లింపుల్లో (Online Payments)మోసాలను పూర్తిగా అరికట్టడం కష్టమే. కానీ వినియోగదారులు అప్రమత్తంగా ఉంటే నష్టాన్ని చాలా వరకు తగ్గించుకోవచ్చు. ఏ చెల్లింపు చేసే ముందు బిల్లును పూర్తిగా చదవాలి. అదనపు ఛార్జీలు ఉన్నాయా లేదా చూసుకోవాలి. “ఫ్రీ ట్రయల్” తీసుకునే ముందు ఆటో డెబిట్ ఆన్ అయ్యిందా అనేది పరిశీలించాలి. యాప్లకు అవసరం లేని అనుమతులు ఇవ్వకూడదు. బ్యాంకు సందేశాలను నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. చిన్న మొత్తాలైనా అనుమానాస్పద డెబిట్లు కనిపిస్తే వెంటనే ఫిర్యాదు చేయాలి. అలాగే అధికారిక యాప్లనే ఉపయోగించాలి. తెలియని లింకులు, నకిలీ ఆఫర్లకు దూరంగా ఉండాలి.
భవిష్యత్తులో మరింత జాగ్రత్త అవసరం.. Future Demands Greater Vigilance
భారతదేశం వేగంగా డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థ (Online Payments)వైపు పయనిస్తోంది. రాబోయే రోజుల్లో నగదు వినియోగం మరింత తగ్గే అవకాశం ఉంది. కృత్రిమ మేధస్సు, ఫిన్టెక్ సేవలు, ఆటోమేటెడ్ చెల్లింపులు మరింత విస్తరించనున్నాయి. అయితే టెక్నాలజీ ఎంత అభివృద్ధి చెందినా వినియోగదారుల భద్రతకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వకపోతే ప్రమాదాలు పెరుగుతూనే ఉంటాయి. ఒక క్లిక్తో డబ్బు చెల్లించే ప్రపంచంలో, ఒక చిన్న నిర్లక్ష్యం కూడా భారీ నష్టానికి దారి తీస్తుంది. అందుకే డిజిటల్ చెల్లింపుల్లో సౌలభ్యంతో పాటు జాగ్రత్త కూడా తప్పనిసరి. “స్కాన్ అండ్ పే” చేసే ముందు “చూసి చెల్లించండి” అనే అలవాటు పెంపొందించుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది.
