దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు వెన్నెముకగా నిలిచే సంస్థల్లో రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (ఆర్బీఐ)కు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. నోట్ల ముద్రణ నుంచి బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ పర్యవేక్షణ వరకు ఎన్నో కీలక బాధ్యతలు నిర్వర్తించే ఈ కేంద్ర బ్యాంక్ ఇప్పుడు మరోసారి వార్తల్లో నిలిచింది. ఈసారి కారణం… కేంద్ర ప్రభుత్వానికి భారీ మొత్తంలో డివిడెండ్ బదిలీ చేయడం. ఈ ఏడాది కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ఏకంగా రూ.2.87 లక్షల కోట్ల మిగులు నిధులను బదిలీ చేయాలని ఆర్బీఐ (RBI Gets the Lakhs of Crores It Gives to the Government) నిర్ణయించడం దేశ ఆర్థిక వర్గాల్లో చర్చనీయాంశమైంది. భారత ఆర్థిక చరిత్రలోనే ఇది రికార్డు స్థాయి బదిలీగా భావిస్తున్నారు. సాధారణంగా స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా, హెచ్డీఎఫ్సీ, ఐసీఐసీఐ వంటి బ్యాంకులు ప్రజలకు రుణాలు ఇచ్చి వాటిపై వడ్డీ వసూలు చేసి లాభాలు ఆర్జిస్తాయి. కానీ ఆర్బీఐ సాధారణ బ్యాంక్ కాదు. అది ప్రజలకు నేరుగా రుణాలు ఇవ్వదు. అయినా కూడా ప్రతి సంవత్సరం లక్షల కోట్ల రూపాయల ఆదాయం ఎలా సంపాదిస్తోంది? అసలు ఆర్బీఐకి ఉన్న ఆదాయ వనరులేమిటి? అనే ప్రశ్నలు ఇప్పుడు చాలా మందిలో తలెత్తుతున్నాయి.
ఆర్బీఐ సాధారణ బ్యాంక్ కాదు.. RBI Is Not a Commercial Bank
రిజర్వ్ బ్యాంక్ను(RBI Gets the Lakhs of Crores It Gives to the Government) దేశ కేంద్ర బ్యాంక్గా పిలుస్తారు. దీని ప్రధాన బాధ్యత దేశ ద్రవ్య విధానాన్ని నియంత్రించడం. రూపాయి విలువ స్థిరంగా ఉండేలా చూడటం, ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించడం, బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థను పర్యవేక్షించడం, విదేశీ మారక నిల్వలను నిర్వహించడం వంటి బాధ్యతలు ఆర్బీఐపై ఉంటాయి. అంటే ఇది వ్యాపార బ్యాంకుల్లా డిపాజిట్లు తీసుకుని రుణాలు ఇచ్చే సంస్థ కాదు. కానీ దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో జరిగే భారీ లావాదేవీలు, విదేశీ మారక నిల్వలు, ప్రభుత్వ బాండ్ల నిర్వహణ వంటి అంశాల ద్వారా భారీ ఆదాయాన్ని సంపాదిస్తుంది. ఆర్బీఐ సంపాదించే ఈ డబ్బును ‘సర్ప్లస్ ట్రాన్స్ఫర్’ లేదా ‘అవశేష లాభం’ అని పిలుస్తారు. సంస్థ నిర్వహణ ఖర్చులు, నోట్ల ముద్రణ వ్యయం, ఉద్యోగుల జీతాలు వంటి ఖర్చులు పోనిచ్చి మిగిలిన మొత్తాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వానికి బదిలీ చేస్తుంది.
విదేశీ మారక నిల్వలే ప్రధాన బలం.. Foreign Exchange Reserves: The Biggest Source
భారతదేశం వద్ద ప్రస్తుతం 600 బిలియన్ డాలర్లకు పైగా విదేశీ మారక నిల్వలు ఉన్నాయి. ఈ నిల్వలను ఆర్బీఐ కేవలం నిల్వ ఉంచదు. అమెరికా, యూరప్ వంటి దేశాల ప్రభుత్వ బాండ్లలో పెట్టుబడిగా పెడుతుంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా వడ్డీ రేట్లు పెరిగినప్పుడు ఈ బాండ్లపై వచ్చే వడ్డీ కూడా భారీగా పెరుగుతుంది. ఇటీవల అమెరికా ఫెడరల్ రిజర్వ్ సహా ప్రపంచ కేంద్ర బ్యాంకులు వడ్డీ రేట్లు పెంచడంతో ఆర్బీఐకి విదేశీ బాండ్ల నుంచి భారీ ఆదాయం వచ్చింది. ఇది ప్రస్తుతం ఆర్బీఐకి(RBI Gets the Lakhs of Crores It Gives to the Government) అతిపెద్ద ఆదాయ వనరుగా మారింది. అంటే భారతదేశం విదేశీ మారక నిల్వలను భద్రంగా ఉంచడమే కాదు… వాటి ద్వారా ఆదాయం కూడా ఆర్జిస్తోంది.
ప్రభుత్వ బాండ్ల నుంచి వడ్డీ ఆదాయం.. Interest Income from Government Securities
ఆర్బీఐ (RBI Gets the Lakhs of Crores It Gives to the Government)వద్ద భారత ప్రభుత్వ బాండ్లు కూడా భారీగా ఉంటాయి. ప్రభుత్వం అప్పులు తీసుకునే సమయంలో జారీ చేసే ఈ బాండ్లను ఆర్బీఐ కొనుగోలు చేస్తుంది. ఈ బాండ్లపై ప్రభుత్వం ఆర్బీఐకి క్రమం తప్పకుండా వడ్డీ చెల్లిస్తుంది. దేశంలో ప్రభుత్వ రుణాలు పెరిగే కొద్దీ ఆర్బీఐ వద్ద ఉన్న బాండ్ల పరిమాణం కూడా పెరుగుతుంది. దీంతో వడ్డీ రూపంలో వచ్చే ఆదాయం కూడా భారీగానే ఉంటుంది. ప్రస్తుతం కేంద్ర ప్రభుత్వం మౌలిక వసతుల అభివృద్ధి కోసం భారీగా ఖర్చు చేస్తుండటంతో ప్రభుత్వ బాండ్ల పరిమాణం కూడా పెరిగింది. ఇది ఆర్బీఐ ఆదాయాన్ని పెంచిన ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటిగా భావిస్తున్నారు.
డాలర్ ట్రేడింగ్ ద్వారా లాభాలు.. Profits from Dollar Trading
రూపాయి విలువ ఒక్కసారిగా పడిపోకుండా లేదా అధికంగా పెరగకుండా నియంత్రించడంలో ఆర్బీఐ(RBI Gets the Lakhs of Crores It Gives to the Government) కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. ఇందుకోసం విదేశీ మారక మార్కెట్లో డాలర్ల కొనుగోలు, అమ్మకాలు చేస్తుంది. ఉదాహరణకు రూపాయి బలహీనపడుతున్నప్పుడు ఆర్బీఐ మార్కెట్లో డాలర్లు అమ్ముతుంది. రూపాయి బలపడుతున్నప్పుడు డాలర్లు కొనుగోలు చేస్తుంది. ఈ ప్రక్రియలో మారకపు విలువల మార్పుల వల్ల కొన్నిసార్లు ఆర్బీఐకి భారీ లాభాలు వస్తాయి. ముఖ్యంగా డాలర్ బలంగా ఉన్న సమయంలో ఈ లాభాలు మరింత పెరుగుతాయి. గత రెండేళ్లుగా డాలర్ ప్రపంచవ్యాప్తంగా బలపడటం కూడా ఆర్బీఐ ఆదాయం పెరగడానికి కారణమైంది.
బ్యాంకులకు ఇచ్చే రుణాలపై ఆదాయం.. Earnings from Lending to Banks
దేశంలోని వాణిజ్య బ్యాంకులకు చివరి ఆశ్రయదాతగా ఆర్బీఐ (RBI Gets the Lakhs of Crores It Gives to the Government)వ్యవహరిస్తుంది. బ్యాంకులకు తాత్కాలికంగా నిధుల కొరత ఏర్పడితే ఆర్బీఐ రుణాలు ఇస్తుంది. ఈ రుణాలపై రెపో రేటు ప్రకారం వడ్డీ వసూలు చేస్తుంది. ఇటీవల ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ కోసం రెపో రేట్లు పెరగడంతో ఈ వడ్డీ ఆదాయం కూడా పెరిగింది. అంటే ఆర్బీఐ వడ్డీ రేట్లను పెంచితే అది కేవలం ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణకే కాదు… తన ఆదాయంపైనా ప్రభావం చూపుతుంది.
నోట్ల ముద్రణ, కరెన్సీ నిర్వహణ.. Currency Management and Printing
దేశంలో కొత్త నోట్లు ముద్రించడం, పాత నోట్లు ఉపసంహరించడం, నాణేలు చలామణి చేయడం వంటి ప్రక్రియలన్నీ ఆర్బీఐ(RBI Gets the Lakhs of Crores It Gives to the Government) ఆధ్వర్యంలోనే జరుగుతాయి. ఇందులో కొన్ని సేవలపై రుసుములు కూడా వస్తాయి. ఇవి మొత్తం ఆదాయంలో చిన్న భాగమే అయినప్పటికీ ఆర్బీఐ రెవెన్యూకి తోడ్పడతాయి. 2016 నోట్ల రద్దు సమయంలో భారీగా నోట్ల ముద్రణ చేపట్టాల్సి రావడంతో ఆర్బీఐ ఖర్చులు పెరిగాయి. అదే సమయంలో ఆదాయం కొంత తగ్గింది. కరోనా కాలంలో కూడా ఆర్థిక కార్యకలాపాలు మందగించడంతో ఆదాయం తగ్గింది. కానీ ప్రస్తుతం పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది.
బిమల్ జలన్ కమిటీ పాత్ర.. Role of the Bimal Jalan Committee
గతంలో ఆర్బీఐ (RBI Gets the Lakhs of Crores It Gives to the Government)సంపాదించిన మొత్తాన్ని ఎంతవరకు ప్రభుత్వానికి ఇవ్వాలి? ఎంత మొత్తాన్ని తన దగ్గర నిల్వ ఉంచుకోవాలి? అన్న అంశంపై కేంద్ర ప్రభుత్వం, ఆర్బీఐ మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉండేవి. ఈ వివాదానికి పరిష్కారంగా మాజీ గవర్నర్ బిమల్ జలన్ నేతృత్వంలో కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ కమిటీ ఒక స్పష్టమైన చట్రాన్ని సూచించింది. దాని ప్రకారం ఆర్బీఐ తన మొత్తం ఆస్తుల్లో 5.5 శాతం నుంచి 7.5 శాతం వరకు అత్యవసర నిధులుగా నిల్వ ఉంచుకోవాలి. మిగిలిన మొత్తాన్ని ప్రభుత్వానికి బదిలీ చేయొచ్చు. ఇటీవల ఈ నిబంధనల్లో కొన్ని మార్పులు రావడంతో ప్రభుత్వానికి మరింత ఎక్కువ నిధులు అందే అవకాశం ఏర్పడింది.
ప్రభుత్వానికి ఎందుకు అంత కీలకం? Why Is This Money Important for the Government?
ఆర్బీఐ (RBI Gets the Lakhs of Crores It Gives to the Government)నుంచి వచ్చే ఈ డబ్బు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి పన్నేతర ఆదాయం. అంటే ప్రజలపై అదనపు పన్నులు వేయకుండా వచ్చే ఆదాయం. ఈ నిధులను ప్రభుత్వం ప్రధానంగా ద్రవ్య లోటును తగ్గించడానికి వినియోగిస్తుంది. అలాగే రహదారులు, రైల్వేలు, విమానాశ్రయాలు, పోర్టులు వంటి మౌలిక వసతుల అభివృద్ధికి ఉపయోగిస్తుంది. అదే సమయంలో ఆయుష్మాన్ భారత్, రైతు సంక్షేమ పథకాలు, ఆహార భద్రత పథకాలు వంటి సామాజిక సంక్షేమ కార్యక్రమాలకు కూడా ఈ నిధులు తోడ్పడతాయి.
సామాన్యుడిపై ప్రభావం ఏమిటి? How Does It Affect Common People?
ప్రభుత్వానికి ఆర్బీఐ (RBI Gets the Lakhs of Crores It Gives to the Government)నుంచి భారీ నిధులు అందితే బహిరంగ మార్కెట్లో అప్పులు తీసుకునే అవసరం కొంత తగ్గుతుంది. దీంతో మార్కెట్లో బ్యాంకుల వద్ద నగదు లభ్యత పెరుగుతుంది. వడ్డీ రేట్లపై ఒత్తిడి తగ్గే అవకాశం ఉంటుంది. ఫలితంగా గృహ రుణాలు, వాహన రుణాలు, వ్యాపార రుణాలపై వడ్డీ రేట్లు నియంత్రణలో ఉండే అవకాశం ఉంటుంది. అంటే ఆర్బీఐ మిగులు బదిలీ పరోక్షంగా సామాన్యులపై కూడా ప్రభావం చూపుతుంది.
ఆర్థిక వ్యవస్థకు రక్షణ కవచం.. A Cushion for the Economy
ప్రపంచవ్యాప్తంగా యుద్ధాలు, వాణిజ్య ఆంక్షలు, ఆర్థిక అనిశ్చితి పెరుగుతున్న సమయంలో ఆర్బీఐ వద్ద బలమైన విదేశీ మారక నిల్వలు ఉండటం భారతదేశానికి పెద్ద బలంగా మారింది. ఈ నిల్వల ద్వారా వచ్చే ఆదాయం ప్రభుత్వం ఆర్థికంగా నిలబడటానికి సహాయపడుతోంది. ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో అనిశ్చితి పెరిగిన వేళ… దేశ ఆర్థిక స్థిరత్వాన్ని కాపాడడంలో ఆర్బీఐ పాత్ర మరింత కీలకంగా మారిందని ఆర్థిక నిపుణులు చెబుతున్నారు.
రికార్డు డివిడెండ్ వెనుక అసలు కథ ఇదే.. The Real Story Behind RBI’s Record Dividend
సాధారణంగా కనిపించే కేంద్ర బ్యాంక్ వెనుక ఇంత పెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థ పనిచేస్తోందన్న విషయం చాలామందికి తెలియదు. విదేశీ మారక నిల్వలు, ప్రభుత్వ బాండ్లు, డాలర్ ట్రేడింగ్, బ్యాంకులకు రుణాలు… ఇలా అనేక మార్గాల్లో ఆర్బీఐ (RBI Gets the Lakhs of Crores It Gives to the Government)ఆదాయం ఆర్జిస్తోంది. ప్రపంచ వడ్డీ రేట్లు పెరగడం, డాలర్ బలపడటం, విదేశీ పెట్టుబడుల కదలికలు—all these factors combined to create record earnings for the RBI. అందుకే ఈసారి కేంద్ర ప్రభుత్వానికి లక్షల కోట్ల రూపాయల బదిలీ సాధ్యమైంది. దేశ ఆర్థిక స్థిరత్వానికి, ప్రభుత్వ ఖజానాకు, సామాన్యుడి ఆర్థిక భవిష్యత్తుకు ఆర్బీఐ ఎంత కీలకమో మరోసారి ఈ పరిణామం స్పష్టం చేసింది.
About the Author
