డిజిటల్ చెల్లింపులు శరవేగంగా పెరుగుతున్నా.. భారత్లో నగదుకు ఉన్న ప్రాధాన్యం మాత్రం తగ్గడం లేదు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా అత్యధికంగా వినియోగించే కరెన్సీల్లో అమెరికా డాలర్, ఐరోపా దేశాల యూరో ముందువరుసలో ఉన్నప్పటికీ.. చెలామణిలో ఉన్న నోట్ల సంఖ్యను పరిశీలిస్తే భారత రూపాయి వాటిని మించిపోయింది. దేశంలో ప్రస్తుతం ఏకంగా 17,600 కోట్ల కరెన్సీ నోట్లు చెలామణిలో( 17,600 Crore Currency Notes in Circulation) ఉన్నాయని రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (ఆర్బీఐ) డిప్యూటీ గవర్నర్ శిరీష్ చంద్ర ముర్ము వెల్లడించారు. జకార్తాలో జరిగిన బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండొనేషియా క్యాష్ మేనేజ్మెంట్ సదస్సులో ఆయన ఈ వివరాలను వెల్లడించారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా చెలామణిలో ఉన్న అమెరికా డాలర్ నోట్లు సుమారు 5,600 కోట్లుగా ఉంటే.. భారత్లో వాటికి మూడు రెట్లకుపైగా నోట్లు వినియోగంలో ఉన్నాయని తెలిపారు. ఇక యూరో నోట్ల సంఖ్య సుమారు 3,000 కోట్లు కాగా.. వాటితో పోలిస్తే భారత్లో చెలామణిలో ఉన్న నోట్ల సంఖ్య దాదాపు ఆరు రెట్లు అధికంగా ఉంది. ఇది కేవలం జనాభా ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల వచ్చిన సంఖ్య మాత్రమే కాదు. దేశంలో నగదు ఆధారిత లావాదేవీలకు ఇప్పటికీ ఉన్న ప్రాధాన్యం, తక్కువ విలువ కలిగిన నోట్ల వినియోగం, ఆర్థిక వ్యవస్థ పరిమాణం పెరగడం వంటి అనేక అంశాలు దీనికి కారణంగా నిలుస్తున్నాయి.
తక్కువ విలువ నోట్లదే ఆధిపత్యం.. Low-Denomination Notes Drive Cash Usage
భారత్లో నగదు( 17,600 Crore Currency Notes in Circulation) వినియోగాన్ని పరిశీలిస్తే.. పెద్ద విలువ కలిగిన నోట్ల కంటే తక్కువ విలువ కలిగిన నోట్లే ఎక్కువగా చెలామణిలో ఉంటాయి. రోజువారీ అవసరాలు, చిన్న వ్యాపారాలు, రవాణా, స్థానిక మార్కెట్లు, కిరాణా దుకాణాలు, చిన్న మొత్తాల కొనుగోళ్లలో నగదుకు ఇప్పటికీ ప్రాధాన్యం ఉంది. దేశంలో రూ.1, రూ.5, రూ.10, రూ.20, రూ.50, రూ.100, రూ.200, రూ.500 విలువ కలిగిన నోట్లు చెలామణిలో ఉన్నాయి. వీటిలో ఒక్కో నోటుకు వేర్వేరు స్థాయిలో డిమాండ్ ఉంటుంది. ప్రజల రోజువారీ అవసరాల్లో చిన్న మొత్తాల లావాదేవీలు ఎక్కువగా ఉండటంతో.. తక్కువ విలువ కలిగిన నోట్ల అవసరం కూడా ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఉదాహరణకు రూ.500తో ఒకే లావాదేవీని పూర్తి చేయగలిగే చోట.. రూ.100, రూ.50, రూ.20 నోట్లతో చెల్లింపు చేస్తే ఎక్కువ సంఖ్యలో నోట్లు అవసరమవుతాయి. దేశంలో కోట్లాది చిన్న లావాదేవీలు ప్రతిరోజూ జరుగుతున్న నేపథ్యంలో.. ఈ చిన్న విలువ నోట్లు భారీ సంఖ్యలో చెలామణిలో ఉండటానికి ఇదొక ప్రధాన కారణం. ఇదే పరిస్థితి మొత్తం నోట్ల సంఖ్యను భారీగా పెంచుతోంది.
ఏటా 3,000 కోట్ల కొత్త నోట్లు.. 3,000 Crore New Notes Printed Every Year
దేశంలో నగదు ( 17,600 Crore Currency Notes in Circulation) అవసరాన్ని తీర్చేందుకు ఆర్బీఐ ప్రతి సంవత్సరం పెద్ద సంఖ్యలో కొత్త నోట్లను ముద్రిస్తోంది. ఏటా దాదాపు 3,000 కోట్ల వరకు కొత్త కరెన్సీ నోట్లను ముద్రిస్తున్నట్లు డిప్యూటీ గవర్నర్ వెల్లడించారు. అయితే ముద్రించిన నోట్లన్నీ చెలామణిలోకి కొత్తగా చేరుతున్నాయని భావించకూడదు. ఇప్పటికే వినియోగంలో ఉన్న పాత నోట్లు పాడైపోవడం, చిరిగిపోవడం, ఎక్కువగా చేతులు మారడంతో నాణ్యత కోల్పోవడం వంటి కారణాలతో వాటిని చెలామణి నుంచి తొలగించాల్సి ఉంటుంది. అందుకే కొత్త నోట్ల ముద్రణలో కొంత భాగం ఆర్థిక వ్యవస్థలో పెరుగుతున్న నగదు అవసరాలను తీర్చడానికి ఉపయోగపడితే.. మరికొంత భాగం పాత, పనికిరాని నోట్ల స్థానాన్ని భర్తీ చేయడానికి ఉపయోగపడుతుంది. ప్రతి సంవత్సరం సుమారు 2,100 కోట్ల పాత, పాడైపోయిన నోట్లను ఆర్బీఐ చెలామణి నుంచి తొలగించి ధ్వంసం చేస్తోంది. అంటే దేశంలో కరెన్సీ నిర్వహణ ఎంత పెద్ద స్థాయిలో జరుగుతోందో ఈ గణాంకాలే చెబుతున్నాయి.
డిజిటల్ చెల్లింపులు పెరిగినా.. Digital Payments Rise, Yet Cash Remains Strong
గత కొన్నేళ్లుగా( 17,600 Crore Currency Notes in Circulation) భారత్లో డిజిటల్ చెల్లింపులు అనూహ్యంగా పెరిగాయి. ముఖ్యంగా యూపీఐ విస్తరణతో చిన్న మొత్తాల చెల్లింపులు కూడా మొబైల్ ఫోన్ ద్వారానే చేసుకునే పరిస్థితి వచ్చింది. కూరగాయల బండి నుంచి పెద్ద షాపింగ్ మాల్స్ వరకు.. చిన్న దుకాణం నుంచి ఆన్లైన్ వ్యాపారాల వరకు యూపీఐ అందుబాటులోకి వచ్చింది. దీంతో నగదు వినియోగం భారీగా తగ్గుతుందని ఒక దశలో అంచనాలు వెలువడ్డాయి. కానీ వాస్తవ పరిస్థితి మాత్రం భిన్నంగా ఉంది. డిజిటల్ చెల్లింపులు వేగంగా పెరుగుతున్నప్పటికీ.. దేశంలో నగదు చెలామణి కూడా రెండంకెల వృద్ధిని నమోదు చేస్తోందని ఆర్బీఐ పేర్కొంది. అంటే డిజిటల్ చెల్లింపులు పెరుగుతున్నాయి కాబట్టి నగదు పూర్తిగా కనుమరుగవడం లేదన్నమాట. రెండు విధానాలూ సమాంతరంగా కొనసాగుతున్నాయి. పట్టణ ప్రాంతాల్లో డిజిటల్ చెల్లింపులు వేగంగా పెరిగినా.. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో, చిన్న పట్టణాల్లో, అనధికారిక రంగంలో, చిన్న వ్యాపారాల్లో నగదు వినియోగానికి ఇంకా గణనీయమైన స్థానం ఉంది. అలాగే అత్యవసర పరిస్థితుల్లో చేతిలో నగదు ఉంచుకోవాలనే అలవాటు కూడా ప్రజల్లో కొనసాగుతోంది.
డాలర్.. యూరోతో పోలిస్తే ఎంత? Rupee vs Dollar and Euro
ప్రపంచవ్యాప్తంగా అమెరికా డాలర్ అత్యంత ప్రాధాన్యమున్న కరెన్సీల్లో ( 17,600 Crore Currency Notes in Circulation) ఒకటి. అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం, పెట్టుబడులు, విదేశీ మారక లావాదేవీలు, కేంద్ర బ్యాంకుల నిల్వల్లో డాలర్కు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. యూరో కూడా ప్రపంచంలో అత్యంత ముఖ్యమైన కరెన్సీల్లో ఒకటి. అయితే నోట్ల సంఖ్య విషయంలో భారత్ ప్రత్యేక స్థానంలో నిలుస్తోంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా చెలామణిలో ఉన్న డాలర్ నోట్లు సుమారు 5,600 కోట్లు. దీనితో పోలిస్తే భారత్లో 17,600 కోట్ల నోట్లు ఉన్నాయి. అంటే డాలర్ నోట్ల సంఖ్య కంటే భారత రూపాయి నోట్లు మూడు రెట్లకుపైగా ఉన్నాయి. అదేవిధంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా చెలామణిలో ఉన్న యూరో నోట్లు సుమారు 3,000 కోట్లు. భారత రూపాయి నోట్లు వాటితో పోలిస్తే దాదాపు ఆరు రెట్లు అధికం. అయితే ఇక్కడ గమనించాల్సిన విషయం ఏమిటంటే.. ఈ పోలిక నోట్ల సంఖ్యకు సంబంధించినదే తప్ప కరెన్సీ విలువకు సంబంధించినది కాదు. డాలర్, యూరో, రూపాయిల ఆర్థిక విలువను నోట్ల సంఖ్య ఆధారంగా పోల్చడం సరికాదు. భారత్లో జనాభా, లావాదేవీల పరిమాణం, చిన్న విలువల నోట్ల వినియోగం వంటి అంశాల కారణంగా మొత్తం నోట్ల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉంది.
నగదు నిర్వహణ.. పెద్ద సవాలే.. Managing India’s Massive Cash Circulation
దేశంలో 17,600 కోట్ల నోట్లు చెలామణిలో ( 17,600 Crore Currency Notes in Circulation) ఉండటంతో వాటి నిర్వహణ ఆర్బీఐకి పెద్ద బాధ్యతగా మారుతుంది. కరెన్సీ నోట్లను ముద్రించడం మాత్రమే కాకుండా.. వాటిని బ్యాంకులకు పంపడం, ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచడం, పాడైన నోట్లను గుర్తించడం, చెలామణి నుంచి ఉపసంహరించడం, వాటిని ధ్వంసం చేయడం వంటి అనేక ప్రక్రియలు నిరంతరం కొనసాగుతుంటాయి. ఒక నోటు ఎన్నిసార్లు చేతులు మారుతుందో.. దాని వినియోగాన్ని బట్టి దాని జీవితకాలం మారుతుంది. ఎక్కువగా వినియోగించే తక్కువ విలువ నోట్లు త్వరగా పాడయ్యే అవకాశం ఉంటుంది. ముఖ్యంగా రూ.10, రూ.20, రూ.50, రూ.100 వంటి నోట్లు రోజువారీ లావాదేవీల్లో ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తారు. అందుకే వీటిని తరచుగా భర్తీ చేయాల్సి వస్తుంది. ప్రతి సంవత్సరం 2,100 కోట్ల పాడైన నోట్లను ధ్వంసం చేస్తున్న గణాంకం వెనుక ఇదే నగదు నిర్వహణ వ్యవస్థ ఉంది.
ముద్రణ ఖర్చు.. నిర్వహణ భారం.. The Cost of Printing Currency
కరెన్సీ నోట్లను ( 17,600 Crore Currency Notes in Circulation) ముద్రించడం అంటే కాగితంపై అంకెలు ముద్రించడం మాత్రమే కాదు. నోట్ల తయారీలో ప్రత్యేక భద్రతా లక్షణాలు, నాణ్యమైన కాగితం లేదా ఇతర పదార్థాలు, సెక్యూరిటీ ఫీచర్లు, ముద్రణ ప్రక్రియ, రవాణా, నిల్వ వంటి అనేక దశలు ఉంటాయి. నోట్ల వినియోగం పెరిగే కొద్దీ వాటిని భర్తీ చేయాల్సిన అవసరం కూడా పెరుగుతుంది. దీంతో కరెన్సీ నిర్వహణ ఖర్చులు పెరుగుతాయి. ముఖ్యంగా తక్కువ విలువ నోట్లు ఎక్కువగా చేతులు మారుతుండటంతో.. అవి త్వరగా పాడవుతాయి. ఈ నేపథ్యంలో నోట్ల జీవితకాలాన్ని పెంచడం, నిర్వహణ వ్యయాన్ని తగ్గించడం, చెలామణిలో నోట్ల నాణ్యతను మెరుగుపరచడం వంటి అంశాలపై ఆర్బీఐ దృష్టి సారిస్తోంది.
పాలిమర్ నోట్లపై దృష్టి.. Focus on Polymer Banknotes
నోట్ల ముద్రణ, పాత నోట్లను మార్చడం ( 17,600 Crore Currency Notes in Circulation) వంటి ఖర్చులను తగ్గించేందుకు పాలిమర్ నోట్లను తీసుకురావడానికి ఆర్బీఐ చర్యలు చేపడుతోంది. సాధారణ కాగిత నోట్లతో పోలిస్తే పాలిమర్ నోట్లు ఎక్కువకాలం మన్నికగా ఉంటాయని భావిస్తున్నారు. రోజువారీ లావాదేవీల్లో అధికంగా వినియోగించే నోట్లను ఎక్కువకాలం చెలామణిలో ఉంచగలిగితే.. వాటిని తరచుగా మార్చాల్సిన అవసరం తగ్గుతుంది. తద్వారా కొత్త నోట్ల ముద్రణ, పాత నోట్ల ఉపసంహరణ, ధ్వంసం వంటి ప్రక్రియలపై అయ్యే వ్యయం తగ్గే అవకాశం ఉంటుంది. అయితే పాలిమర్ నోట్ల విషయంలో భద్రత, తయారీ వ్యయం, యంత్రాలకు అనుకూలత, ప్రజల వినియోగ అలవాట్లు వంటి అంశాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సి ఉంటుంది. అందుకే ఆర్బీఐ దీనిపై దశలవారీగా ముందుకు వెళ్లే అవకాశం ఉంది.
నగదు ఎందుకు ఇంకా అవసరమే? Why Cash Still Matters?
డిజిటల్ చెల్లింపులు ( 17,600 Crore Currency Notes in Circulation) ఎంతగా పెరిగినా.. నగదుకు కొన్ని ప్రత్యేకమైన ప్రయోజనాలు ఉన్నాయి. ఇంటర్నెట్ కనెక్టివిటీ లేకపోవడం, సాంకేతిక సమస్యలు, బ్యాంకింగ్ సదుపాయాల పరిమితి వంటి పరిస్థితుల్లో నగదు వెంటనే ఉపయోగపడుతుంది. మరోవైపు చిన్న మొత్తాల లావాదేవీల్లోనూ నగదు ఇప్పటికీ విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. దేశంలోని పెద్ద సంఖ్యలో చిన్న వ్యాపారులు, చిరు వ్యాపారులు, రోజువారీ కూలీలు, స్థానిక మార్కెట్లు నగదుతోనే అనేక లావాదేవీలు నిర్వహిస్తున్నారు. ఇక ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, సాంకేతిక అంతరాయాలు లేదా ఇతర అత్యవసర పరిస్థితుల్లో నగదు ఒక ప్రత్యామ్నాయ చెల్లింపు సాధనంగా ఉపయోగపడుతుంది. అందుకే డిజిటల్ చెల్లింపులు పెరిగినా.. నగదుకు పూర్తిగా తెరపడే పరిస్థితి ఇప్పట్లో కనిపించడం లేదు.
డిజిటల్.. నగదు రెండూ కలిసి.. Cash and Digital Payments Coexist
భారత్లో చెల్లింపుల( 17,600 Crore Currency Notes in Circulation) వ్యవస్థ వేగంగా మారుతోంది. ఒకవైపు యూపీఐ, మొబైల్ బ్యాంకింగ్, కార్డులు, ఇంటర్నెట్ బ్యాంకింగ్ వంటి డిజిటల్ మార్గాలు విస్తరిస్తున్నాయి. మరోవైపు నగదు వినియోగం కూడా కొనసాగుతోంది. దీన్ని ‘డిజిటల్ వర్సెస్ నగదు’గా చూడటం కంటే.. రెండు చెల్లింపు విధానాలు తమతమ అవసరాలకు అనుగుణంగా కొనసాగుతున్నాయని చెప్పవచ్చు. పెద్ద మొత్తాల చెల్లింపుల్లో డిజిటల్ మార్గాలు వేగంగా పెరుగుతున్నప్పటికీ.. చిన్న మొత్తాల్లో నగదు వినియోగం ఇంకా బలంగానే ఉంది. ప్రజల ఆదాయ స్థాయి, నివసించే ప్రాంతం, వృత్తి, లావాదేవీల స్వభావం, డిజిటల్ సదుపాయాల అందుబాటు వంటి అంశాలను బట్టి నగదు లేదా డిజిటల్ చెల్లింపు ఎంపిక మారుతోంది.
సంఖ్యల వెనుక భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ.. What the Numbers Reveal
చెలామణిలో 17,600 కోట్ల నోట్లు ( 17,600 Crore Currency Notes in Circulation) ఉండటం భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలో నగదుకు ఉన్న ప్రాధాన్యాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తోంది. ప్రపంచంలో డిజిటల్ చెల్లింపుల విప్లవానికి భారత్ ఒక ప్రధాన ఉదాహరణగా నిలుస్తున్నప్పటికీ.. అదే సమయంలో నగదు వినియోగంలోనూ భారీ స్థాయిలో ఉంది. ప్రతి సంవత్సరం 3,000 కోట్ల వరకు కొత్త నోట్లు ముద్రించడం, సుమారు 2,100 కోట్ల పాత నోట్లను ధ్వంసం చేయడం వంటి గణాంకాలు దేశంలో నగదు నిర్వహణ ఎంత పెద్ద స్థాయిలో జరుగుతుందో తెలియజేస్తున్నాయి. రాబోయే రోజుల్లో డిజిటల్ చెల్లింపులు మరింత విస్తరించే అవకాశం ఉన్నప్పటికీ.. నగదు పూర్తిగా కనుమరుగవుతుందని మాత్రం ఇప్పుడే చెప్పలేం. ప్రజల రోజువారీ అవసరాలు, చిన్న లావాదేవీలు, గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ, అత్యవసర పరిస్థితులు వంటి అంశాలు నగదుకు డిమాండ్ను కొనసాగించే అవకాశం ఉంది. అందుకే ఆర్బీఐ ముందున్న సవాలు కేవలం ఎక్కువ నోట్లను ముద్రించడం కాదు.. అవసరమైనంత నగదును అందుబాటులో ఉంచుతూ, పాత నోట్లను సకాలంలో మార్చుతూ, కరెన్సీ నిర్వహణ ఖర్చులను తగ్గించడం. పాలిమర్ నోట్ల వంటి కొత్త మార్గాలపై దృష్టి పెట్టడం కూడా ఈ లక్ష్యంలో భాగమే. మొత్తంగా చూస్తే.. ప్రపంచం డిజిటల్ చెల్లింపుల వైపు వేగంగా అడుగులు వేస్తున్నా.. భారతదేశంలో రూపాయి నోట్ల ప్రాధాన్యం ఇంకా తగ్గలేదని తాజా గణాంకాలు చెబుతున్నాయి. సంఖ్య పరంగా డాలర్ నోట్లకు మూడు రెట్లు, యూరో నోట్లకు ఆరు రెట్లు అధికంగా రూపాయి నోట్లు చెలామణిలో ఉండటం.. దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో నగదు ఇప్పటికీ ఎంత కీలక పాత్ర పోషిస్తోందో స్పష్టం చేస్తోంది. రాబోయే కాలంలో డిజిటల్ లావాదేవీలు మరింత పెరిగినా.. నగదు, డిజిటల్ చెల్లింపులు రెండూ సమాంతరంగా కొనసాగుతూ భారత చెల్లింపుల వ్యవస్థను ముందుకు నడిపించే అవకాశం ఉంది.
About the Author
