ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో వాటాల విక్రయం, ప్రభుత్వ ఆస్తుల నగదీకరణ ద్వారా కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రస్తుత ఆర్థిక సంవత్సరంలో నిర్దేశించుకున్న లక్ష్యాన్ని వేగంగా (₹55,757 Crore Raised Through Stake Sales in 9 PSUs) చేరుకుంటోంది. 2026-27 బడ్జెట్లో పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ, ఆస్తుల నగదీకరణ ద్వారా రూ.80,000 కోట్లు సమీకరించాలని కేంద్రం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. అయితే ఆర్థిక సంవత్సరం ప్రారంభమైన ఐదు నెలల్లోనే ఈ లక్ష్యంలో దాదాపు 78 శాతాన్ని సాధించింది. ఏప్రిల్ నుంచి ఆగస్టు వరకు తొమ్మిది ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో వాటాల విక్రయం ద్వారా రూ.55,757 కోట్లు సమీకరించింది. వీటికి అదనంగా ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ ఇన్వెస్ట్మెంట్ ట్రస్ట్ (ఇన్విట్) ద్వారా ఆస్తుల నగదీకరణతో మరో రూ.6,367 కోట్లు సమకూరాయి. దీంతో మొత్తం సమీకరణ రూ.62,124 కోట్లకు చేరింది. కేంద్రం చేపడుతున్న పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ కార్యక్రమంలో ఎల్ఐసీ, కోల్ ఇండియా, ఎన్హెచ్పీసీ వంటి భారీ ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు కీలకంగా నిలిచాయి. పెద్ద సంస్థల్లో కొంత వాటాను మార్కెట్లో విక్రయించడం ద్వారా భారీ మొత్తంలో నిధులను సమీకరించగలిగింది. మరోవైపు కొన్ని సంస్థల్లో వ్యూహాత్మక విక్రయాలు, ప్రభుత్వ వాటాల ఉపసంహరణతో పాటు మిగిలిన ప్రభుత్వ ఆస్తులను నగదుగా మార్చుకోవడంపైనా కేంద్రం దృష్టి పెట్టింది.
ఐదు నెలల్లోనే లక్ష్యంలో ఎక్కువ భాగం.. 78% of the Annual Target Achieved
పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ, ఆస్తుల నగదీకరణకు సంబంధించిన (₹55,757 Crore Raised Through Stake Sales in 9 PSUs) వార్షిక లక్ష్యంలో దాదాపు నాలుగింట మూడు వంతులకుపైగా మొత్తాన్ని ఆర్థిక సంవత్సరం ప్రారంభంలోనే సాధించడం కేంద్రానికి ప్రాధాన్యమైన పరిణామం. సాధారణంగా పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ ప్రక్రియలో మార్కెట్ పరిస్థితులు, పెట్టుబడిదారుల ఆసక్తి, కంపెనీ షేరు ధర, విక్రయించే వాటా పరిమాణం వంటి అంశాలు ప్రభావం చూపుతాయి. ఈసారి మాత్రం మార్కెట్ పరిస్థితులను అనుకూలంగా మలచుకుని కేంద్రం పెద్ద మొత్తంలో నిధులను సమీకరించింది. ఏప్రిల్-ఆగస్టు మధ్యకాలంలో తొమ్మిది ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో వాటాల విక్రయం ద్వారా వచ్చిన రూ.55,757 కోట్లకు ఇన్విట్ ద్వారా వచ్చిన రూ.6,367 కోట్లను కలిపితే రూ.62,124 కోట్లుగా ఉంది. రూ.80,000 కోట్ల వార్షిక లక్ష్యంతో పోలిస్తే ఇది సుమారు 78 శాతం. ఇక మిగిలిన లక్ష్యం రూ.17,876 కోట్లు మాత్రమే. దీనిని ఆర్థిక సంవత్సరం మిగిలిన కాలంలో సమీకరించగలిగితే కేంద్రం నిర్దేశించిన వార్షిక లక్ష్యాన్ని పూర్తిగా చేరుకున్నట్లవుతుంది. ఇప్పటికే భారీ మొత్తాన్ని సమీకరించిన నేపథ్యంలో మిగిలిన లక్ష్యాన్ని సాధించడం పెద్ద సవాలుగా ఉండకపోవచ్చన్న అంచనాలు ఉన్నాయి.
ఎల్ఐసీ నుంచే భారీగా నిధులు.. LIC Leads the Disinvestment Drive
ప్రభుత్వ పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ (₹55,757 Crore Raised Through Stake Sales in 9 PSUs) కార్యక్రమంలో Life Insurance Corporation of India కీలక పాత్ర పోషించింది. ఎల్ఐసీలో 6.5 శాతం వాటాను విక్రయించడం ద్వారా కేంద్ర ప్రభుత్వానికి రూ.31,515 కోట్లు సమకూరాయి. మొత్తం వాటా విక్రయాల ద్వారా వచ్చిన నిధుల్లో సగానికి పైగా ఒక్క ఎల్ఐసీ నుంచే రావడం విశేషం. ప్రభుత్వ రంగంలోని అతిపెద్ద సంస్థల్లో ఒకటైన ఎల్ఐసీ షేర్లకు మార్కెట్లో ఉన్న డిమాండ్ను వినియోగించుకుని కేంద్రం ఈ వాటా విక్రయాన్ని చేపట్టింది. పెద్ద సంస్థల్లో కొంత వాటాను విక్రయించడం ద్వారా ప్రభుత్వానికి ఒకేసారి భారీ మొత్తంలో నిధులు అందుతాయి. అదే సమయంలో కంపెనీలో ప్రభుత్వానికి మిగిలే వాటా కారణంగా సంస్థపై నియంత్రణ కొనసాగుతుంది. పెట్టుబడుల ఉపసంహరణలో ఇలాంటి పెద్ద లావాదేవీలు కేంద్ర ఖజానాకు గణనీయమైన ఆదాయాన్ని సమకూర్చడమే కాకుండా, మార్కెట్లో ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లోని వాటాల లభ్యతను కూడా పెంచుతాయి. దీర్ఘకాలంలో ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో ప్రభుత్వ వాటాను అవసరమైన స్థాయిలో ఉంచుకుంటూనే మిగిలిన వాటాను మార్కెట్లోకి తీసుకురావడం కేంద్ర వ్యూహంలో భాగంగా కనిపిస్తోంది.
కోల్ ఇండియా, ఎన్హెచ్పీసీల వాటాల విక్రయం.. Coal India and NHPC Add to the Kitty
ఎల్ఐసీ తర్వాత మరో రెండు ప్రభుత్వ రంగ దిగ్గజాలు (₹55,757 Crore Raised Through Stake Sales in 9 PSUs)కూడా కేంద్రానికి భారీ మొత్తాన్ని సమకూర్చాయి. Coal Indiaలో 2 శాతం వాటాను విక్రయించడం ద్వారా రూ.5,542 కోట్లు వచ్చాయి. దేశంలో బొగ్గు ఉత్పత్తిలో కీలక సంస్థగా ఉన్న కోల్ ఇండియాలో ప్రభుత్వ వాటా విక్రయం ద్వారా మార్కెట్ నుంచి గణనీయమైన నిధులను సమీకరించగలిగింది. అలాగే NHPCలో 6.01 శాతం వాటా విక్రయం ద్వారా రూ.4,357 కోట్లు సమకూరాయి. విద్యుత్ ఉత్పత్తి, జలవిద్యుత్ రంగంలో కీలక సంస్థగా ఉన్న ఎన్హెచ్పీసీలో వాటా విక్రయం కూడా పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ లక్ష్యానికి గణనీయంగా దోహదపడింది. ఈ రెండు సంస్థల నుంచి వచ్చిన మొత్తాన్ని ఎల్ఐసీ సమీకరించిన నిధులతో కలిపితేనే రూ.41,000 కోట్లకు పైగా ఉంటుంది. అంటే ఈ మూడు సంస్థల వాటాల విక్రయాలే కేంద్రం సాధించిన మొత్తం నిధుల్లో అత్యధిక భాగాన్ని అందించాయి.
హిందుస్థాన్ కాపర్ నుంచి రూ.3,041 కోట్లు.. Hindustan Copper Stake Sale
ప్రభుత్వ పెట్టుబడుల (₹55,757 Crore Raised Through Stake Sales in 9 PSUs)ఉపసంహరణ ప్రక్రియలో Hindustan Copper Limited కూడా కీలకంగా నిలిచింది. ఈ వారం ప్రారంభంలో సంస్థలో 6 శాతం వాటాను కేంద్రం ఉపసంహరించుకుంది. ఈ లావాదేవీ ద్వారా ప్రభుత్వ ఖజానాకు రూ.3,041 కోట్లు సమకూరాయి. లోహాలు, ఖనిజాల రంగంలోని ప్రభుత్వ సంస్థల్లో వాటాల విక్రయానికి కూడా మార్కెట్లో ఆసక్తి కనిపిస్తుండటంతో కేంద్రం ఈ అవకాశాన్ని వినియోగించుకుంటోంది. వివిధ రంగాల్లోని ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో చిన్నచిన్న వాటాలను దశలవారీగా విక్రయించడం ద్వారా భారీ మొత్తాన్ని సమీకరించే విధానాన్ని కేంద్రం అనుసరిస్తోంది. ఒకే సంస్థపై ఆధారపడకుండా వివిధ ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల వాటాలను విక్రయించడం వల్ల పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ ప్రక్రియ విస్తృతమవుతుంది. మార్కెట్ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ఏ సంస్థలో వాటా విక్రయించాలన్న నిర్ణయం తీసుకునే అవకాశం కూడా కేంద్రానికి ఉంటుంది.
మరికొన్ని సంస్థల్లోనూ వాటాల ఉపసంహరణ.. Stakes Sold in Other PSUs
ఎల్ఐసీ, కోల్ ఇండియా, ఎన్హెచ్పీసీ, హిందుస్థాన్ కాపర్ మాత్రమే కాకుండా (₹55,757 Crore Raised Through Stake Sales in 9 PSUs) మరికొన్ని ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లోనూ కేంద్రం తన వాటాలను విక్రయించింది. సెంట్రల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా, ఎన్ఎల్సీ ఇండియా, జీఐసీ, ఐఆర్ఎఫ్సీ, కొచ్చిన్ షిప్యార్డ్ వంటి సంస్థలు కూడా ఈ జాబితాలో ఉన్నాయి. వీటిలో వాటాల విక్రయం ద్వారా వచ్చిన మొత్తాలు ఒక్కో సంస్థకు వేర్వేరుగా ఉన్నప్పటికీ, మొత్తం మీద కేంద్రం నిర్దేశించుకున్న పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ లక్ష్యాన్ని వేగంగా చేరుకోవడానికి ఇవి దోహదపడ్డాయి. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో కొంత వాటాను మార్కెట్లో విక్రయించడం ద్వారా ప్రభుత్వం ఒకవైపు నిధులు సమీకరిస్తూ.. మరోవైపు సంస్థల్లో ప్రజల, సంస్థాగత పెట్టుబడిదారుల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచుతోంది. పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ కార్యక్రమంలో ప్రభుత్వం సాధారణంగా రెండు విధానాలను అనుసరిస్తుంది. ఒకటి మార్కెట్లో ఉన్న సంస్థలో కొంత వాటాను విక్రయించడం. రెండోది వ్యూహాత్మక విక్రయం ద్వారా సంస్థలో ప్రభుత్వ వాటాను గణనీయంగా తగ్గించడం లేదా పూర్తిగా ఉపసంహరించుకోవడం. ప్రస్తుత ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఈ రెండు మార్గాలపైనా కేంద్రం దృష్టి పెట్టింది.
వ్యూహాత్మక విక్రయాలకు ప్రాధాన్యం.. Focus on Strategic Disinvestment
ఇండియన్ మెడిసిన్స్ ఫార్మాసూటికల్స్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (ఐఎంపీసీఎల్) వ్యూహాత్మక విక్రయం కూడా (₹55,757 Crore Raised Through Stake Sales in 9 PSUs) ప్రస్తుత ఆర్థిక సంవత్సరంలో కేంద్రం చేపట్టిన చర్యల్లో ఒకటి. సాధారణ వాటా విక్రయానికి భిన్నంగా వ్యూహాత్మక విక్రయంలో సంస్థ నిర్వహణ, యాజమాన్యంపై కూడా మార్పులు చోటుచేసుకునే అవకాశం ఉంటుంది. ప్రభుత్వం వాణిజ్య కార్యకలాపాల్లో తన ప్రత్యక్ష భాగస్వామ్యాన్ని తగ్గించుకోవాలన్న విధానంలో భాగంగా ఇలాంటి వ్యూహాత్మక విక్రయాలను చేపడుతోంది. ప్రైవేటు రంగం లేదా ఇతర వ్యూహాత్మక పెట్టుబడిదారులకు సంస్థలో అవకాశం కల్పించడం ద్వారా ఆ సంస్థల కార్యకలాపాల్లో సామర్థ్యం పెరుగుతుందని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. అయితే వ్యూహాత్మక విక్రయాలకు సాధారణ వాటా విక్రయాల కంటే ఎక్కువ సమయం పట్టే అవకాశం ఉంటుంది. సంస్థ విలువ నిర్ధారణ, కొనుగోలుదారుల ఎంపిక, నిబంధనలు, ఒప్పందాలు వంటి అనేక దశలు ఇందులో ఉంటాయి.
ఇన్విట్ ద్వారా మరో రూ.6,367 కోట్లు.. Asset Monetisation Through InvITs
ప్రభుత్వం కేవలం ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో (₹55,757 Crore Raised Through Stake Sales in 9 PSUs)వాటాల విక్రయంపైనే ఆధారపడలేదు. తన వద్ద ఉన్న మౌలిక సదుపాయాల ఆస్తులను నగదుగా మార్చుకోవడంపైనా దృష్టి పెట్టింది. ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ ఇన్వెస్ట్మెంట్ ట్రస్ట్ (ఇన్విట్) ద్వారా ఆస్తుల నగదీకరణతో మరో రూ.6,367 కోట్లు సమకూరాయి. ప్రభుత్వం లేదా ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల ఆధీనంలో ఉన్న మౌలిక సదుపాయాల ఆస్తులను ఇలాంటి ట్రస్టుల ద్వారా నగదీకరించడం వల్ల ఇప్పటికే నిర్మించిన ఆస్తుల నుంచి నిధులను సమీకరించే అవకాశం ఉంటుంది. ఈ విధానంలో కొత్తగా ఆస్తులను విక్రయించకుండా, వాటి ద్వారా భవిష్యత్తులో వచ్చే ఆదాయ ప్రవాహాలను పెట్టుబడి రూపంలో మలచుకోవచ్చు. వాటాల విక్రయాల ద్వారా వచ్చిన రూ.55,757 కోట్లకు ఇన్విట్ ద్వారా వచ్చిన రూ.6,367 కోట్లను కలిపినప్పుడు మొత్తం రూ.62,124 కోట్లకు చేరింది. ఈ మొత్తం రూ.80,000 కోట్ల వార్షిక లక్ష్యంలో 78 శాతానికి సమానం.
ముందున్నది ఐడీబీఐ బ్యాంక్ విక్రయం.. IDBI Bank Stake Sale in the Pipeline
ఇంకా కేంద్రం చేపట్టాల్సిన ముఖ్యమైన ప్రక్రియల్లో IDBI Bankలో వ్యూహాత్మక వాటా (₹55,757 Crore Raised Through Stake Sales in 9 PSUs) విక్రయం ఒకటి. ప్రభుత్వ పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ కార్యక్రమంలో ఐడీబీఐ బ్యాంక్ వాటా విక్రయం కీలకమైన లావాదేవీగా పరిగణిస్తున్నారు. ఇప్పటికే కేంద్రం నిర్దేశించిన రూ.80,000 కోట్ల లక్ష్యంలో రూ.62,124 కోట్లు సమకూరడంతో.. మిగిలిన మొత్తాన్ని ఇతర వాటా విక్రయాలు, ఆస్తుల నగదీకరణ ద్వారా చేరుకోవాల్సి ఉంటుంది. ఐడీబీఐ బ్యాంక్ వ్యూహాత్మక విక్రయం పూర్తయితే కేంద్రానికి మరింత గణనీయమైన మొత్తం సమకూరే అవకాశం ఉంటుంది. దీంతో ఆర్థిక సంవత్సరం ముగిసేలోపు కేంద్రం పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ లక్ష్యాన్ని అధిగమించే అవకాశాలపైనా ఆసక్తి నెలకొంది. అయితే మార్కెట్ పరిస్థితులు, వాటాల ధరలు, పెట్టుబడిదారుల స్పందన వంటి అంశాలు తదుపరి లావాదేవీలపై ప్రభావం చూపనున్నాయి.
ప్రభుత్వ ఖజానాకు ఊతం.. Boost to Government Finances
పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ ద్వారా సమీకరించే నిధులు (₹55,757 Crore Raised Through Stake Sales in 9 PSUs) కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆర్థిక నిర్వహణలో కీలకంగా మారుతున్నాయి. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో వాటాలను విక్రయించడం ద్వారా వచ్చే ఆదాయం సాధారణ పన్ను ఆదాయానికి భిన్నమైనది. ప్రభుత్వ ఆధీనంలోని ఆస్తులు, వాటాలను నగదుగా మార్చడం ద్వారా ఒకేసారి భారీ మొత్తాన్ని సమీకరించవచ్చు. ప్రస్తుత ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఇప్పటికే ఐదు నెలల్లోనే రూ.62,124 కోట్లను సమీకరించడం కేంద్రానికి ఆర్థికంగా అనుకూల పరిణామం. మిగిలిన కాలంలో మరో రూ.17,876 కోట్లు సమీకరించగలిగితే రూ.80,000 కోట్ల లక్ష్యం పూర్తవుతుంది. మరోవైపు పెట్టుబడుల ఉపసంహరణపై పూర్తిగా ఆధారపడకుండా, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలను మరింత సమర్థంగా నిర్వహించడం కూడా కీలకమే. మార్కెట్ విలువ పెరిగిన సమయంలో వాటాలను విక్రయించడం ద్వారా కేంద్రం అధిక మొత్తాన్ని సమీకరించే అవకాశం ఉంటుంది. అదే సమయంలో సంస్థల దీర్ఘకాలిక విలువ, ప్రభుత్వ నియంత్రణ అవసరం వంటి అంశాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సి ఉంటుంది.
లక్ష్యం దిశగా వేగంగా అడుగులు.. Moving Rapidly Towards the Target
2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరం ప్రారంభమై ఐదు నెలలు పూర్తయ్యేలోపే (₹55,757 Crore Raised Through Stake Sales in 9 PSUs)పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ, ఆస్తుల నగదీకరణ లక్ష్యంలో 78 శాతం సాధించడం కేంద్రం ఈ కార్యక్రమానికి ఇస్తున్న ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తోంది. ఎల్ఐసీ వంటి భారీ సంస్థలో వాటా విక్రయం ఒక్కటే రూ.31,515 కోట్లను సమకూర్చగా.. కోల్ ఇండియా, ఎన్హెచ్పీసీ, హిందుస్థాన్ కాపర్ వంటి సంస్థలు కూడా గణనీయమైన మొత్తాన్ని అందించాయి. ఇన్విట్ ద్వారా వచ్చిన నిధులు కూడా కలవడంతో మొత్తం సమీకరణ రూ.62,124 కోట్లకు చేరింది. ఇక ముందు ఐడీబీఐ బ్యాంక్ వ్యూహాత్మక వాటా విక్రయంతో పాటు ఇతర ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో వాటాల విక్రయం, ఆస్తుల నగదీకరణ ప్రక్రియలు కొనసాగనున్నాయి. అంటే.. రూ.80,000 కోట్ల వార్షిక లక్ష్యానికి చేరువగా కేంద్ర ఖజానా ఇప్పటికే వచ్చింది. మిగిలిన ఐదు, ఏడు నెలల్లో మరో రూ.17,876 కోట్లు సమీకరించడమే లక్ష్యంగా తదుపరి చర్యలు సాగనున్నాయి. మార్కెట్ పరిస్థితులు అనుకూలిస్తే.. నిర్దేశించిన లక్ష్యాన్ని పూర్తి చేయడమే కాకుండా, దాన్ని మించే అవకాశమూ కనిపిస్తోంది.
About the Author
