దేశంలోని నిరుపేదలు, పేద, మధ్యతరగతి వర్గాలకు బ్యాంకింగ్ సేవలను చేరువ చేయాలనే లక్ష్యంతో ప్రారంభించిన ప్రధానమంత్రి జన్ధన్ యోజన(పీఎంజేడీవై) ఖాతాల్లో (Jan Dhan Accounts) గణనీయమైన సంఖ్యలో ఖాతాలు క్రియాశీలంగా లేవని వెల్లడైంది. పథకం ప్రారంభించిన దాదాపు 12 ఏళ్లలో దేశవ్యాప్తంగా 59 కోట్లకు పైగా జన్ధన్ ఖాతాలు తెరవగా, వాటిలో నాలుగో వంతుకు పైగా ఖాతాలు నిర్వహణకు దూరంగా ఉన్నట్లు సమాచార హక్కు చట్టం(ఆర్టీఐ) కింద వెల్లడైన వివరాలు చెబుతున్నాయి. ముఖ్యంగా 5.72 కోట్లకు పైగా ఖాతాల్లో ఎలాంటి నగదు నిల్వ లేకపోవడం గమనార్హం. 2014 ఆగస్టులో ప్రధానమంత్రి జన్ధన్ యోజనకు శ్రీకారం చుట్టారు. బ్యాంకింగ్ సేవలకు దూరంగా ఉన్న ప్రజలను అధికారిక ఆర్థిక వ్యవస్థలోకి తీసుకురావడం ఈ పథకం ప్రధాన ఉద్దేశం. బ్యాంకు ఖాతా, నగదు బదిలీలు, ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాల ప్రయోజనాలను నేరుగా లబ్ధిదారులకు చేరవేయడం వంటి అంశాల్లో జన్ధన్ ఖాతాలు కీలకంగా మారాయి. అయితే ఖాతా తెరిచినంత మాత్రాన అది నిరంతరం వినియోగంలో ఉంటుందన్నది మాత్రం తాజా గణాంకాలు చెప్పడం లేదు.
59 కోట్లకు పైగా ఖాతాలు.. Over 59 Crore Jan Dhan Accounts
ఆగస్టు 12, 2026 నాటికి దేశవ్యాప్తంగా పీఎంజేడీవై కింద 59.03 కోట్లకు పైగా ఖాతాలు (Jan Dhan Accounts) ఉన్నట్లు కేంద్ర ఆర్థికశాఖకు చెందిన ఆర్థిక సేవల విభాగం వెల్లడించింది. వీటిలో ఉన్న మొత్తం నగదు నిల్వ విలువ రూ.3.15 లక్షల కోట్లకు పైగా ఉంది. అయితే ఇదే సమయంలో 5.72 కోట్ల ఖాతాల్లో ఎలాంటి బ్యాలెన్స్ లేదని తేలింది. జన్ధన్ ఖాతాలకు తప్పనిసరిగా కొంత మొత్తం నగదుగా ఉంచాలన్న నిబంధన లేదు. అందువల్ల ఖాతాలో నగదు లేకపోవడం ఒక్కటే దానిని పూర్తిగా పనిచేయని ఖాతాగా నిర్ధారించదు. ప్రభుత్వ పథకాల కింద వచ్చే సొమ్మును స్వీకరించడానికి, అవసరమైనప్పుడు డబ్బులు తీసుకోవడానికి లేదా ఇతర బ్యాంకింగ్ సేవలకు ఖాతాను వినియోగించే అవకాశం ఉంటుంది. అయినప్పటికీ సున్నా బ్యాలెన్స్ ఖాతాల సంఖ్య పెద్దగా ఉండటం ఆ ఖాతాల వినియోగంపై చర్చకు దారితీస్తోంది.
15.36 కోట్ల ఖాతాల్లో కదలిక లేదు.. 15.36 Crore Accounts Not Being Operated
ఆర్టీఐ ద్వారా వెల్లడైన వివరాల్లో మరో ముఖ్యమైన అంశం (Jan Dhan Accounts) వెలుగులోకి వచ్చింది. దేశవ్యాప్తంగా 15.36 కోట్ల జన్ధన్ ఖాతాలను సంబంధిత ఖాతాదారులు నిర్వహించడం లేదని అధికారులు తెలిపారు. సున్నా బ్యాలెన్స్ ఉన్న ఖాతాలతో పాటు ఈ ఖాతాలను కూడా కలిపి చూస్తే, జన్ధన్ పథకం ద్వారా తెరిచిన ఖాతాల్లో పెద్ద సంఖ్యలో ఖాతాలు ప్రస్తుతం క్రియాశీల వినియోగంలో లేవన్న విషయం స్పష్టమవుతోంది. అయితే ఖాతా నిర్వహణకు దూరంగా ఉండటానికి పలు కారణాలు ఉండవచ్చు. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నివసించే కుటుంబాలు బ్యాంకింగ్ కేంద్రాలకు దూరంగా ఉండటం, ఒక కుటుంబంలో ఒకటి కంటే ఎక్కువ ఖాతాలు ఉండటం, ప్రభుత్వ ప్రయోజనాలు నిరంతరం అందకపోవడం, నగదు ఆధారిత లావాదేవీలపై ఆధారపడటం వంటి కారణాలతో కొన్ని ఖాతాల్లో లావాదేవీలు తగ్గే అవకాశం ఉంది. అందువల్ల ఈ సంఖ్యను కేవలం పథకం వైఫల్యంగా చూడకుండా, ఖాతాదారులు బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థను ఎంత మేర ఉపయోగిస్తున్నారన్న కోణంలోనూ పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది.
మహిళల పేర్లతోనే ఎక్కువ ఖాతాలు.. Women Hold the Majority of Accounts
జన్ధన్ పథకంలో (Jan Dhan Accounts) మహిళల భాగస్వామ్యం గణనీయంగా ఉంది. మొత్తం 59.03 కోట్లకు పైగా ఖాతాల్లో 32.89 కోట్ల ఖాతాలు మహిళల పేరిట ఉన్నాయి. ఈ లెక్కల్లో ట్రాన్స్జెండర్ ఖాతాలూ ఉన్నాయి. పురుషుల పేరిట 26.14 కోట్ల ఖాతాలు ఉన్నట్లు వివరాలు వెల్లడించాయి. మహిళల పేరిట బ్యాంకు ఖాతాలు తెరవడం ద్వారా కుటుంబ ఆర్థిక వ్యవహారాల్లో వారికి ప్రత్యక్ష భాగస్వామ్యం పెంచే అవకాశం ఏర్పడింది. ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాల ద్వారా వచ్చే నిధులను నేరుగా ఖాతాల్లో జమ చేయడం కూడా మహిళలకు ఆర్థికంగా ఉపయోగపడుతోంది. అయితే ఖాతా తెరిచిన తర్వాత దాన్ని నిరంతరం ఉపయోగించేలా ఆర్థిక అవగాహన, బ్యాంకింగ్ సేవల వినియోగం మరింత పెరగాల్సిన అవసరం ఉందనే అభిప్రాయాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.
యూపీలో అత్యధిక ఖాతాలు.. Uttar Pradesh Leads in Jan Dhan Accounts
రాష్ట్రాల వారీగా చూస్తే జన్ధన్ ఖాతాల (Jan Dhan Accounts) విషయంలో ఉత్తరప్రదేశ్ మొదటి స్థానంలో ఉంది. ఆ రాష్ట్రంలో 10.51 కోట్లకు పైగా ఖాతాలు ఉన్నాయి. ఆ తర్వాత బిహార్లో 7.01 కోట్లు, పశ్చిమ బెంగాల్లో 5.73 కోట్లు, రాజస్థాన్లో 3.87 కోట్లు, మహారాష్ట్రలో 3.85 కోట్ల ఖాతాలు ఉన్నాయి. జన్ధన్ ఖాతాలు ఎక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రాల్లోనే సున్నా బ్యాలెన్స్, నిర్వహణ లేని ఖాతాల సంఖ్య కూడా అధికంగా ఉండటం కనిపిస్తోంది. జనాభా ఎక్కువగా ఉండటం, గ్రామీణ ప్రాంతాల విస్తీర్ణం, బ్యాంకింగ్ సేవల వినియోగంలో ప్రాంతీయ తేడాలు వంటి అంశాలు ఇందుకు కారణమయ్యే అవకాశం ఉంది.
సున్నా బ్యాలెన్స్లోనూ యూపీ ముందే.. Zero-Balance Accounts Highest in UP
సున్నా బ్యాలెన్స్ ఉన్న జన్ధన్ ఖాతాల సంఖ్య (Jan Dhan Accounts) కూడా ఉత్తరప్రదేశ్లోనే అత్యధికంగా ఉంది. ఆ తర్వాత బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్, అసోం, మహారాష్ట్ర రాష్ట్రాలు ఉన్నాయి. ఈ గణాంకాలు ఆయా రాష్ట్రాల్లో జన్ధన్ ఖాతాల విస్తృతిని కూడా ప్రతిబింబిస్తున్నాయి. ఖాతాలో డబ్బు లేకపోవడం వల్ల మాత్రమే ఆ ఖాతా ఉపయోగంలో లేదని చెప్పలేం. సంక్షేమ పథకాల సొమ్ము జమ కావాల్సిన సమయంలో మాత్రమే ఖాతాను ఉపయోగించే కుటుంబాలు ఉండవచ్చు. అయితే నిరంతరం లావాదేవీలు జరగని ఖాతాలను గుర్తించి, ఖాతాదారులకు బ్యాంకింగ్ సేవలపై అవగాహన కల్పించడం ద్వారా వాటి వినియోగాన్ని పెంచే అవకాశం ఉంది.
నిర్వహణ లేని ఖాతాల్లోనూ అదే రాష్ట్రం.. UP Tops in Inactive Accounts
ఖాతాలను నిర్వహించని సంఖ్యలోనూ ఉత్తరప్రదేశ్ (Jan Dhan Accounts) అగ్రస్థానంలో ఉంది. అక్కడ 3.23 కోట్ల ఖాతాలు నిర్వహణకు దూరంగా ఉన్నట్లు వివరాలు వెల్లడించాయి. బిహార్లో 1.59 కోట్లు, మధ్యప్రదేశ్లో 1.35 కోట్లు, పశ్చిమ బెంగాల్లో 1.02 కోట్లు, మహారాష్ట్రలో 97.94 లక్షల ఖాతాలు నిర్వహణలో లేవు. ఈ గణాంకాలు చూస్తే కేవలం ఖాతాలు తెరవడమే కాకుండా వాటి నిరంతర వినియోగం కూడా ముఖ్యమని స్పష్టమవుతోంది. బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలోకి ప్రజలను తీసుకురావడం మొదటి అడుగు అయితే, ఆ తర్వాత వారు పొదుపు, డిజిటల్ చెల్లింపులు, నగదు బదిలీలు, ప్రభుత్వ పథకాల ప్రయోజనాలు వంటి సేవలను ఉపయోగించుకునేలా చేయడం తదుపరి కీలక దశ.
ఆర్థిక చేరికకు తదుపరి సవాలు.. The Next Challenge for Financial Inclusion
జన్ధన్ యోజన దేశంలో (Jan Dhan Accounts) బ్యాంకింగ్ సేవల విస్తరణకు కీలకమైన కార్యక్రమంగా నిలిచింది. కోట్లాది మందికి తొలిసారిగా బ్యాంకు ఖాతాలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాల నిధులను నేరుగా లబ్ధిదారుల ఖాతాల్లోకి బదిలీ చేయడానికి కూడా ఈ ఖాతాలు ఉపయోగపడుతున్నాయి. అయితే తాజాగా వెల్లడైన గణాంకాలు మరో అంశాన్ని ముందుకు తెస్తున్నాయి. ఖాతా తెరవడం మాత్రమే కాకుండా దాన్ని క్రియాశీలంగా ఉపయోగించేలా చేయడం కూడా అంతే ముఖ్యమని సూచిస్తున్నాయి. సున్నా బ్యాలెన్స్ ఉన్న ఖాతాల సంఖ్యను తగ్గించడం కంటే, ఖాతాదారులు తమ ఖాతాలను అవసరానికి అనుగుణంగా ఉపయోగించుకునే పరిస్థితులు కల్పించడం ముఖ్యం. బ్యాంకింగ్ సేవలపై అవగాహన, డిజిటల్ లావాదేవీలపై శిక్షణ, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో సులభమైన బ్యాంకింగ్ సదుపాయాలు, ప్రభుత్వ ప్రయోజనాల నిరంతర బదిలీ వంటి అంశాలు దీనికి దోహదపడతాయి. మొత్తంగా చూస్తే.. జన్ధన్ ఖాతాల సంఖ్య 59 కోట్లను దాటడం ఆర్థిక చేరికలో పెద్ద ముందడుగు అయితే.. వాటిలో 15.36 కోట్ల ఖాతాలు నిర్వహణకు దూరంగా ఉండటం తదుపరి దశలో ఎదుర్కోవాల్సిన సవాలును సూచిస్తోంది. బ్యాంకు ఖాతా ప్రతి కుటుంబానికి చేరడమే కాకుండా, అది ఆ కుటుంబ ఆర్థిక భద్రతకు ఉపయోగపడే సాధనంగా మారినప్పుడే జన్ధన్ యోజన లక్ష్యం మరింత సార్థకమవుతుంది.
About the Author
