ప్రతి ఏడాది ఆదాయపు పన్ను రిటర్నులు (ఐటీఆర్) దాఖలు చేసే సమయంలో ఉద్యోగులు, చిన్న మదుపరులు ఎదుర్కొనే ప్రధాన సమస్యల్లో ఒకటి సరైన ఐటీఆర్ ఫారాన్ని(ITR-1 Simplified) ఎంపిక చేసుకోవడం. ముఖ్యంగా వేతన ఆదాయం మాత్రమే ఉన్నవారికి రిటర్న్ దాఖలు చేయడం సులభమే అయినప్పటికీ, షేర్లు లేదా మ్యూచువల్ ఫండ్లలో చిన్న మొత్తంలో పెట్టుబడులు పెట్టి, వాటి ద్వారా స్వల్పంగా దీర్ఘకాలిక మూలధన లాభాలు (Long Term Capital Gains – LTCG) పొందిన వారికి మాత్రం పరిస్థితి భిన్నంగా ఉండేది. కేవలం కొన్ని వేల రూపాయల లాభం వచ్చినా, అత్యంత క్లిష్టమైన ఐటీఆర్-2 ఫారాన్ని తప్పనిసరిగా ఉపయోగించాల్సి వచ్చేది. దీంతో సాధారణ పన్ను చెల్లింపుదారులు చార్టర్డ్ అకౌంటెంట్ల సహాయం తీసుకోవాల్సి రావడం, అదనపు ఖర్చు భరించడం, అనవసరమైన సమయం వెచ్చించడం వంటి ఇబ్బందులు ఎదుర్కొనేవారు. అయితే 2026-27 అసెస్మెంట్ ఇయర్కు సంబంధించి కేంద్ర ప్రత్యక్ష పన్నుల బోర్డు (CBDT) తీసుకొచ్చిన మార్పులతో లక్షలాది మంది మధ్యతరగతి ఉద్యోగులు, చిన్న మదుపరులకు గణనీయమైన ఊరట లభించింది. ఇకపై నిర్దిష్ట పరిమితిలోపు దీర్ఘకాలిక మూలధన లాభాలు ఉన్నవారు సులభమైన ఐటీఆర్-1 (సహజ్)(ITR-1 Simplified) ఫారంతోనే ఆదాయపు పన్ను రిటర్నులు దాఖలు చేసుకునే అవకాశం కల్పించింది.
ఎందుకు ఈ మార్పు అవసరమైంది? Why the Rule Change Was Needed?
గత కొన్నేగా ఈక్విటీ మ్యూచువల్ ఫండ్లు, షేర్ మార్కెట్లో చిన్న మొత్తాల్లో పెట్టుబడులు పెట్టే ఉద్యోగుల సంఖ్య గణనీయంగా పెరిగింది. నెలనెలా సిస్టమాటిక్ ఇన్వెస్ట్మెంట్ ప్లాన్ (SIP) ద్వారా మ్యూచువల్ ఫండ్లలో పెట్టుబడులు పెట్టడం, అవసరమైనప్పుడు కొంత మొత్తాన్ని వెనక్కి తీసుకోవడం ఇప్పుడు సాధారణ విషయంగా మారింది. అయితే ఇలాంటి చిన్న మొత్తాల పెట్టుబడుల ద్వారా కొద్దిపాటి లాభాలు వచ్చినా, ఆ ఆదాయాన్ని ప్రకటించడానికి ఐటీఆర్-2 ఫారమే ఉపయోగించాల్సి వచ్చేది. ఇందులో క్యాపిటల్ గెయిన్స్, షేర్ లావాదేవీలు, ఆస్తుల వివరాలు వంటి అనేక కాలమ్స్ ఉండటంతో సాధారణ ఉద్యోగులకు అది క్లిష్టంగా అనిపించేది. ఈ నేపథ్యంలో చిన్న పెట్టుబడిదారులపై ఉన్న భారం తగ్గించేందుకు ప్రభుత్వం నిబంధనలను సవరించింది.
ఐటీఆర్-1లో కొత్త వెసులుబాటు.. Major Relief Under ITR-1
కొత్త నిబంధనల ప్రకారం భారత్లో నివసించే వ్యక్తులకు, సెక్షన్ 112A కింద వచ్చే దీర్ఘకాలిక మూలధన లాభాలు గత ఆర్థిక సంవత్సరంలో రూ.1.25 లక్షల లోపు ఉంటే, వారు ఇకపై ఐటీఆర్-2 దాఖలు చేయాల్సిన అవసరం ఉండదు. నేరుగా ఐటీఆర్-1 ద్వారానే(ITR-1 Simplified) రిటర్న్ సమర్పించవచ్చు. ఇది ముఖ్యంగా లిస్టెడ్ ఈక్విటీ షేర్లు, ఈక్విటీ మ్యూచువల్ ఫండ్లలో పెట్టుబడులు పెట్టిన ఉద్యోగులకు ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది. వార్షికంగా చిన్న మొత్తంలో యూనిట్లు విక్రయించి, పన్ను మినహాయింపు పరిమితిలోనే లాభాలు పొందే వారికి ఈ నిర్ణయం భారీ ఉపశమనం కలిగిస్తోంది. దీంతో ఐటీఆర్ దాఖలు ప్రక్రియ వేగవంతం కావడంతో పాటు, రిటర్న్ ఫైలింగ్ కూడా మరింత సులభంగా మారనుంది.
రూ.1.25 లక్షల పరిమితి ఎందుకు కీలకం? Importance of the ₹1.25 Lakh LTCG Limit
ప్రస్తుతం లిస్టెడ్ ఈక్విటీ షేర్లు, ఈక్విటీ ఆధారిత మ్యూచువల్ ఫండ్లపై వచ్చే దీర్ఘకాలిక మూలధన లాభాల్లో రూ.1.25 లక్షల వరకు పన్ను మినహాయింపు ఉంది. ఈ పరిమితిలోపు లాభాలపై ఆదాయపు పన్ను (ITR-1 Simplified) చెల్లించాల్సిన అవసరం ఉండదు. అదే పరిమితిని ఆధారంగా తీసుకొని ప్రభుత్వం ఐటీఆర్-1 అర్హతను కూడా విస్తరించింది. అంటే పన్ను మినహాయింపు పరిధిలోనే ఉండే చిన్న మదుపరులను క్లిష్టమైన రిటర్న్ దాఖలు ప్రక్రియ నుంచి మినహాయించింది. ఆర్థిక నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం దీని వల్ల ముఖ్యంగా మధ్యతరగతి ఉద్యోగులు, పదవీ విరమణ చేసిన వ్యక్తులు, చిన్న పెట్టుబడిదారులు ఎక్కువగా ప్రయోజనం పొందనున్నారు.
రెండు ఇళ్లు ఉన్నా ఐటీఆర్-1 దాఖలు చేయొచ్చు.. Two House Properties Now Allowed
ఈసారి ప్రభుత్వం తీసుకొచ్చిన మరో కీలక మార్పు గృహ ఆస్తులకు సంబంధించింది. ఇప్పటివరకు ఒకే ఒక్క నివాస గృహం ఉన్నవారికి మాత్రమే ఐటీఆర్-1 వర్తించేది. రెండో ఇల్లు ఉంటే ఐటీఆర్-2ను ఎంచుకోవాల్సి వచ్చేది. ఇకపై రెండు నివాస గృహాలు ఉన్న పన్ను చెల్లింపుదారులు కూడా ఐటీఆర్-1 ద్వారా (ITR-1 Simplified) రిటర్న్ దాఖలు చేసుకునే అవకాశం కల్పించారు. ఇది ఉద్యోగుల జీవనశైలిని దృష్టిలో ఉంచుకొని తీసుకున్న నిర్ణయంగా నిపుణులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. చాలామంది తమ స్వగ్రామంలో ఒక ఇల్లు, ఉద్యోగం చేసే నగరంలో మరో ఇల్లు కొనుగోలు చేసి ఉంటారు. ఇలాంటి వారికి ఇకపై క్లిష్టమైన రిటర్న్ దాఖలు అవసరం లేకపోవడం పెద్ద ఊరటగా భావిస్తున్నారు.
ఎవరు ఐటీఆర్-1 ఉపయోగించవచ్చు? Who Can File ITR-1?
కొత్త నిబంధనల ప్రకారం ఐటీఆర్-1 ఉపయోగించేందుకు (ITR-1 Simplified) కొన్ని అర్హతలు తప్పనిసరిగా ఉండాలి. మొత్తం వార్షిక ఆదాయం రూ.50 లక్షలకు మించకూడదు. జీతం, పెన్షన్, ఒకటి లేదా రెండు గృహాల నుంచి వచ్చే ఆదాయం, ఇతర వనరుల నుంచి సాధారణ ఆదాయం మాత్రమే ఉండాలి. అదేవిధంగా సెక్షన్ 112A కింద వచ్చే దీర్ఘకాలిక మూలధన లాభాలు రూ.1.25 లక్షల లోపే ఉండాలి. ఈ పరిమితి దాటితే తప్పనిసరిగా ఐటీఆర్-2 దాఖలు చేయాల్సి ఉంటుంది.
ఎప్పుడు ఐటీఆర్-2 తప్పనిసరి? When ITR-2 Is Still Mandatory?
ప్రభుత్వం నిబంధనలను సరళీకరించినప్పటికీ, అందరికీ ఐటీఆర్-1 (ITR-1 Simplified) వర్తించదు. పన్ను చెల్లింపుదారుడికి స్వల్పకాలిక మూలధన లాభాలు (STCG) ఉంటే, లేదా మూలధన నష్టాలను భవిష్యత్ సంవత్సరాలకు బదిలీ (Carry Forward) చేయాలనుకుంటే ఐటీఆర్-2నే దాఖలు చేయాలి. అలాగే షేర్ మార్కెట్లో తరచుగా ట్రేడింగ్ చేసే వారు, అధిక లావాదేవీలు నిర్వహించే వారు, డెరివేటివ్స్, ఫ్యూచర్స్ అండ్ ఆప్షన్స్ (F&O) ట్రేడింగ్ ద్వారా వ్యాపార ఆదాయం పొందే వారు, స్పెక్యులేటివ్ ట్రేడింగ్ చేసే వారు కూడా ఐటీఆర్-1ను ఉపయోగించలేరు.
మధ్యతరగతికి ఎందుకు ఇది మంచి వార్త? Why It Is a Big Relief for the Middle Class?
గతంలో చిన్న మొత్తంలో పెట్టుబడులు పెట్టిన ఉద్యోగులు కూడా ఐటీఆర్-2 నింపడానికి చార్టర్డ్ అకౌంటెంట్ను ఆశ్రయించాల్సి వచ్చేది. కొన్నిసార్లు చెల్లించాల్సిన పన్ను కంటే రిటర్న్ దాఖలు ఖర్చే ఎక్కువగా ఉండేది. ఇప్పుడు ఐటీఆర్-1లోనే (ITR-1 Simplified) ఈ వివరాలను నమోదు చేసే అవకాశం రావడంతో ఆ సమస్య తొలగిపోయింది. స్వయంగా ఆన్లైన్లో రిటర్న్ దాఖలు చేసే వారి సంఖ్య పెరిగే అవకాశం ఉంది. అలాగే రిటర్న్ల పరిశీలన, ప్రాసెసింగ్ కూడా వేగవంతమవుతుందని పన్ను నిపుణులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.
పన్ను వ్యవస్థను మరింత సులభతరం చేసే ప్రయత్నం.. Towards a Simpler Tax Filing System
గత కొన్నేళ్లుగా (ITR-1 Simplified) ఆదాయపు పన్ను శాఖ రిటర్న్ దాఖలు ప్రక్రియను పూర్తిగా డిజిటల్గా మార్చేందుకు అనేక సంస్కరణలు తీసుకొస్తోంది. ముందే వివరాలు నింపిన (Pre-filled) ఫారాలు, ఆన్లైన్ ధృవీకరణ, వేగవంతమైన రీఫండ్లు వంటి చర్యలతో పాటు ఇప్పుడు ఐటీఆర్ ఫారాల సరళీకరణ కూడా అదే దిశగా తీసుకున్న మరో అడుగుగా భావిస్తున్నారు. దీంతో చిన్న పెట్టుబడిదారులపై అనవసరమైన పరిపాలనా భారం తగ్గడమే కాకుండా, పన్ను చెల్లింపుదారులు స్వచ్ఛందంగా రిటర్న్లు దాఖలు చేసే అవకాశాలు కూడా పెరుగుతాయని అధికారులు ఆశిస్తున్నారు.
రిటర్న్ దాఖలు చేసే ముందు జాగ్రత్త.. Check Eligibility Before Filing
ఐటీఆర్-1 సులభమైన (ITR-1 Simplified) ఫారం అయినప్పటికీ, ప్రతి పన్ను చెల్లింపుదారుడు తన ఆదాయ స్వభావాన్ని ముందుగా పరిశీలించాలి. ముఖ్యంగా షేర్ మార్కెట్ లావాదేవీలు, మ్యూచువల్ ఫండ్ విక్రయాలు, స్వల్పకాలిక లాభాలు, విదేశీ ఆస్తులు, వ్యాపార ఆదాయం వంటి అంశాలు ఉంటే ఐటీఆర్-1కు అర్హత లేకపోవచ్చు. తప్పు ఫారంలో రిటర్న్ దాఖలు చేస్తే అది చెల్లుబాటు కాకపోవచ్చు. అందువల్ల అవసరమైతే పన్ను నిపుణుల సలహా తీసుకోవడం మంచిదని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు. ఏదేమైనా 2026-27 అసెస్మెంట్ ఇయర్కు సంబంధించి ప్రభుత్వం తీసుకొచ్చిన ఐటీఆర్-1 (ITR-1 Simplified) మార్పులు లక్షలాది మంది మధ్యతరగతి ఉద్యోగులు, చిన్న మదుపరులకు నిజమైన ఉపశమనంగా మారాయి. రూ.1.25 లక్షల లోపు దీర్ఘకాలిక మూలధన లాభాలు ఉన్నవారు, రెండు గృహ ఆస్తులు కలిగిన వారు కూడా ఇప్పుడు సులభమైన ఐటీఆర్-1 ద్వారానే ఆదాయపు పన్ను రిటర్నులు దాఖలు చేసుకునే అవకాశం పొందారు. దీంతో క్లిష్టమైన ఐటీఆర్-2 అవసరం అనేక సందర్భాల్లో తొలగిపోయింది. అయితే ఈ వెసులుబాటు అందరికీ వర్తించదు. స్వల్పకాలిక మూలధన లాభాలు, అధిక విలువ గల పెట్టుబడి లావాదేవీలు, వ్యాపార ఆదాయం, డెరివేటివ్స్ ట్రేడింగ్ వంటి అంశాలు ఉన్నవారు ఇప్పటికీ ఐటీఆర్-2 లేదా ఇతర సంబంధిత ఫారాలనే ఉపయోగించాల్సి ఉంటుంది. అందువల్ల రిటర్న్ దాఖలు చేసే ముందు తమ ఆదాయ స్వరూపాన్ని సరిచూసుకొని, తగిన ఐటీఆర్ ఫారాన్ని ఎంపిక చేసుకోవడం అత్యంత ముఖ్యమని పన్ను నిపుణులు సూచిస్తున్నారు.
About the Author
