ప్రపంచవ్యాప్తంగా క్రిప్టోకరెన్సీలపై ఆసక్తి పెరుగుతున్న విషయం తెలిసిందే. బిట్‌కాయిన్‌ వంటి క్రిప్టో ఆస్తుల ధరలు భారీగా పెరిగిన సందర్భాల్లో పెట్టుబడిదారులకు పెద్ద లాభాలు వచ్చిన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి. అదే సమయంలో ధరల్లో తీవ్ర హెచ్చుతగ్గులు, సైబర్‌ భద్రత, మోసాలు, నియంత్రణకు సంబంధించిన సమస్యలు కూడా క్రిప్టో రంగంపై చర్చకు దారితీశాయి. క్రిప్టోకరెన్సీలు సాధారణంగా కేంద్ర బ్యాంకులు జారీ చేసే కరెన్సీలు కావు. వాటికి సంబంధించి నిబంధనలు, పర్యవేక్షణ దేశానికో విధంగా ఉంటాయి. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో కేంద్ర బ్యాంకులు కూడా డిజిటల్‌ రూపంలో అధికారిక కరెన్సీని అందుబాటులోకి తీసుకురావడంపై దృష్టి పెట్టాయి. భారత్‌లో ఈ ఆలోచనకు రూపమే డిజిటల్‌ రూపాయి లేదా e₹. ఇది సాధారణ క్రిప్టోకరెన్సీ కాదు. భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు జారీ చేసే సెంట్రల్‌ బ్యాంక్‌ డిజిటల్‌ కరెన్సీ (CBDC). అంటే మన చేతిలో ఉండే నోటు రూపాయి ఎలా దేశ అధికారిక కరెన్సీలో భాగమో.. అదే రూపాయి డిజిటల్‌ రూపంలో e₹గా ఉంటుంది. RBI ప్రకారం e₹ చట్టబద్ధమైన చెల్లింపు సాధనం, అలాగే అది RBIకి ఉన్న బాధ్యతగా ఉంటుంది.
డిజిటల్‌ రూపాయి అంటే ఏమిటి? What Is Digital Rupee?
డిజిటల్‌ రూపాయి (Digital Currency) అనేది భారతీయ రూపాయికి డిజిటల్‌ రూపం. భౌతికంగా నోటు లేదా నాణెం చేతిలో లేకపోయినా.. దాని విలువను డిజిటల్‌ రూపంలో కలిగి ఉండే విధానం ఇది. RBI ఆధ్వర్యంలో దీనిని అభివృద్ధి చేస్తున్నారు. 2022లో కేంద్ర బడ్జెట్‌లో డిజిటల్‌ రూపాయిని ప్రవేశపెట్టే ప్రతిపాదనను ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. బ్లాక్‌చెయిన్‌ సహా ఇతర సాంకేతికతలను ఉపయోగించి RBI డిజిటల్‌ రూపాయిని జారీ చేస్తుందని అప్పట్లో ప్రకటించారు. అయితే ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన తేడాను గుర్తించాలి. డిజిటల్‌ రూపాయి అంటే క్రిప్టోకరెన్సీ కాదు. బిట్‌కాయిన్‌, ఈథర్‌ వంటి క్రిప్టో ఆస్తులను కేంద్ర బ్యాంకు జారీ చేయదు. వాటి విలువ మార్కెట్‌లోని కొనుగోలు, అమ్మకాలపై ఆధారపడి తీవ్రంగా మారవచ్చు. దీనికి భిన్నంగా e₹ భారతీయ రూపాయి విలువతో ముడిపడి ఉంటుంది. ఒక డిజిటల్‌ రూపాయి అంటే ఒక రూపాయే. దాని విలువ బిట్‌కాయిన్‌ మాదిరిగా ప్రత్యేకంగా మార్కెట్‌లో వేలం వేసి నిర్ణయించబడదు.
RBI జారీ చేసే డిజిటల్‌ కరెన్సీ.. Issued By the Central Bank
సాధారణ కరెన్సీకి, డిజిటల్‌ రూపాయికి (Digital Currency) మధ్య ఉన్న ప్రధాన సంబంధం ఇదే. దేశంలో కరెన్సీ వ్యవస్థను నిర్వహించే బాధ్యత రిజర్వు బ్యాంకుపై ఉంటుంది. అదే విధంగా e₹ను కూడా RBI జారీ చేస్తుంది. అందువల్ల దీనిని ‘ప్రభుత్వ భరోసా ఉన్న డిజిటల్‌ కరెన్సీ’ అని సాధారణంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. RBI విడుదల చేసిన సమాచారంలో e₹ను భౌతిక కరెన్సీకి డిజిటల్‌ రూపంగా పేర్కొంది. ఇది చట్టబద్ధమైన కరెన్సీ. అంటే కేవలం ఒక ప్రైవేటు డిజిటల్‌ ఆస్తిగా కాకుండా.. దేశ అధికారిక కరెన్సీ వ్యవస్థలో భాగంగా ఉంటుంది. ఇక్కడ మరో అంశం కూడా గమనించాలి. డిజిటల్‌ రూపాయి వాలెట్‌లో ఉన్న మొత్తంపై సాధారణంగా బ్యాంకు పొదుపు ఖాతా మాదిరిగా వడ్డీ చెల్లించరు. RBI FAQ ప్రకారం e₹ వాలెట్‌ బ్యాలెన్స్‌పై వడ్డీ ఉండదు.
క్రిప్టోతో అసలు తేడా ఇదే.. Digital Rupee vs Cryptocurrency
క్రిప్టోకరెన్సీ, డిజిటల్‌ రూపాయి (Digital Currency) రెండూ డిజిటల్‌ రూపంలో ఉండటం వల్ల ఒకేలా కనిపించవచ్చు. కానీ వాటి స్వభావం పూర్తిగా భిన్నం. క్రిప్టో ఆస్తులు సాధారణంగా కేంద్ర బ్యాంకు జారీ చేసిన కరెన్సీలు కావు. వాటి ధరల్లో భారీ హెచ్చుతగ్గులు చోటుచేసుకోవచ్చు. గతంలోనే RBI వర్చువల్‌ కరెన్సీలకు సంబంధించి సైబర్‌ భద్రత, నష్టాలు, ధరల అస్థిరత వంటి అంశాలపై ప్రజలను అప్రమత్తం చేసింది. డిజిటల్‌ రూపాయి మాత్రం భారతీయ రూపాయి విలువకు సమానంగా ఉంటుంది. దాన్ని పెట్టుబడి కోసం కొనుగోలు చేసి ధర పెరుగుతుందని ఎదురు చూసే ఆస్తిగా చూడటం సరైన విధానం కాదు. ఇది ప్రధానంగా డిజిటల్‌ రూపంలో డబ్బును ఉంచుకోవడానికి, చెల్లింపులు చేయడానికి ఉపయోగించే కరెన్సీ. అందుకే ‘క్రిప్టోలా డిజిటల్‌ రూపాయి ధర కూడా పెరిగి లాభాలు ఇస్తుందా?’ అనే ప్రశ్నకు సమాధానం లేదు. e₹ ఉద్దేశం పెట్టుబడి లాభాలు అందించడం కాదు. డిజిటల్‌ రూపంలో అధికారిక రూపాయిని వినియోగించేందుకు అవకాశం కల్పించడం.
UPIకి భిన్నంగా ఎలా పనిచేస్తుంది? Digital Rupee vs UPI
డిజిటల్‌ రూపాయి (Digital Currency) గురించి మాట్లాడేటప్పుడు UPIతో పోలిక రావడం సహజం. కానీ రెండూ ఒకటి కాదు. RBI స్పష్టంగా చెప్పిన ప్రకారం e₹ ఒక డిజిటల్‌ రూపం; UPI ఒక చెల్లింపు విధానం. UPI ద్వారా మన బ్యాంకు ఖాతాలోని డబ్బును ఒకరి ఖాతా నుంచి మరొకరి ఖాతాకు బదిలీ చేస్తాం. e₹లో మాత్రం డిజిటల్‌ రూపాయిని ప్రత్యేకంగా e₹ వాలెట్‌లో ఉంచుకోవచ్చు. కొన్ని సందర్భాల్లో e₹ను UPI QR కోడ్‌ ద్వారా కూడా చెల్లించేందుకు వీలు కల్పించారు. అందువల్ల వినియోగదారుడికి రెండూ ఒకేలా అనిపించవచ్చు. కానీ వెనుక పనిచేసే వ్యవస్థ, డబ్బు స్వభావం వేరు.
లావాదేవీల్లో కొత్త అవకాశాలు.. Faster and More Efficient Transactions
డిజిటల్‌ కరెన్సీ (Digital Currency) ద్వారా భవిష్యత్తులో చెల్లింపుల వ్యవస్థ మరింత డిజిటల్‌గా మారే అవకాశం ఉంది. ముఖ్యంగా నగదు నిర్వహణకు సంబంధించిన ముద్రణ, రవాణా, నిల్వ వంటి ప్రక్రియల్లో సామర్థ్యం పెంచేందుకు CBDC ఉపయోగపడుతుందని కేంద్ర ప్రభుత్వం పేర్కొంది. అంతేకాదు, e₹లో కొన్ని ప్రత్యేక వినియోగాలను పరీక్షిస్తున్నారు. RBI వివరాల ప్రకారం పరిమితులు లేదా నిర్దిష్ట ప్రయోజనాలతో డబ్బును ఉపయోగించేలా ‘ప్రోగ్రామబిలిటీ’ వంటి సౌకర్యాలను పరిశీలిస్తున్నారు. ఉదాహరణకు ప్రభుత్వ ప్రయోజనాల కోసం ఇచ్చే నిధులను నిర్దిష్ట అవసరానికే వినియోగించే విధానాలను పరిశీలించవచ్చు.
ఇంటర్నెట్‌ లేకున్నా ఉపయోగించవచ్చా? Offline Digital Payments
డిజిటల్‌ రూపాయి (Digital Currency) భవిష్యత్తులో మరింత విస్తృతంగా ఉపయోగపడేందుకు ఆఫ్‌లైన్‌ లావాదేవీలపైనా పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి. RBI ప్రకారం పరిమిత లేదా ఇంటర్నెట్‌ లేని ప్రాంతాల్లో e₹ వినియోగాన్ని సాధ్యంచేసే వివిధ పరిష్కారాలను పరీక్షిస్తున్నారు. కొన్ని విధానాల్లో టెలికాం కనెక్టివిటీ అవసరం ఉండవచ్చు. మరికొన్ని NFC వంటి సాంకేతికతలను ఉపయోగించే విధానాలను పరిశీలిస్తున్నారు. అందువల్ల ‘ఇంటర్నెట్‌ లేకపోయినా ఎక్కడైనా డిజిటల్‌ రూపాయి పనిచేస్తుంది’ అని ఇప్పుడే సాధారణంగా చెప్పడం సరైంది కాదు. ఆఫ్‌లైన్‌ సౌకర్యాలు అభివృద్ధి, పరీక్ష దశల్లో ఉన్నాయని గుర్తుంచుకోవాలి.
ఎంత సురక్షితం? Security and Regulation
డిజిటల్‌ రూపాయి (Digital Currency) వెనుక RBI ఉండటం దీని ప్రధాన ప్రత్యేకత. ఇది ప్రైవేటు సంస్థ సృష్టించిన కరెన్సీ కాదు. అధికారిక కరెన్సీ వ్యవస్థలో భాగంగా ఉండటంతో నియంత్రణ, పర్యవేక్షణకు ఒక వ్యవస్థ ఉంటుంది. అయితే ఏ డిజిటల్‌ వ్యవస్థకైనా సైబర్‌ భద్రత, మొబైల్‌ పరికరాల భద్రత, పాస్‌కోడ్‌, వాలెట్‌ యాక్సెస్‌ వంటి అంశాల్లో వినియోగదారులు జాగ్రత్తగా ఉండాల్సిందే. అలాగే డిజిటల్‌ రూపాయి ఉన్నందుకు పెట్టుబడిపై లాభం వస్తుందని భావించకూడదు. ఇది బిట్‌కాయిన్‌ మాదిరిగా ధర పెరుగుతుందని ఆశించి కొనుగోలు చేసే ఆస్తి కాదు. ఒక రూపాయి విలువకు సమానమైన డిజిటల్‌ రూపాయి విలువ కూడా ఒక రూపాయే.
భవిష్యత్తులో ఎలాంటి మార్పులు? The Future of Digital Currency
భారత్‌లో డిజిటల్‌ రూపాయి (Digital Currency) ప్రయోగం క్రమంగా విస్తరిస్తోంది. రిటైల్‌, హోల్‌సేల్‌ వినియోగాలకు సంబంధించిన CBDC ప్రయోగాల ద్వారా వివిధ రకాల లావాదేవీలను పరీక్షిస్తున్నారు. భవిష్యత్తులో డిజిటల్‌ రూపాయి వినియోగం పెరిగితే నగదు వినియోగంతో పాటు డిజిటల్‌ చెల్లింపుల రంగంలో మరో ప్రత్యామ్నాయం అందుబాటులోకి వచ్చినట్టవుతుంది. మొత్తంగా చూస్తే.. క్రిప్టోకరెన్సీ అంటే ప్రైవేటు డిజిటల్‌ ఆస్తి; డిజిటల్‌ రూపాయి అంటే కేంద్ర బ్యాంకు జారీ చేసే అధికారిక డిజిటల్‌ కరెన్సీ. రెండింటినీ ఒకే గాటన కట్టడం సరైంది కాదు. క్రిప్టోలో పెట్టుబడి విలువ మార్కెట్ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మారుతుంటే.. e₹ ఉద్దేశం రూపాయిని డిజిటల్‌ రూపంలో అందుబాటులోకి తీసుకురావడం. అందుకే డిజిటల్‌ రూపాయిని ‘క్రిప్టోకు ప్రభుత్వ ప్రత్యామ్నాయం’గా కాకుండా.. దేశ అధికారిక కరెన్సీకి డిజిటల్‌ రూపంగా అర్థం చేసుకోవడం సరైనది.
About the Author
