హైదరాబాద్ః స్టాక్ మార్కెట్లో హెడ్జింగ్ (Hedging – మార్కెట్ ఒడుదొడుకుల నుంచి పెట్టుబడుల నష్ట భయాన్ని తగ్గించుకోవడం) కోసం ఉద్దేశించిన ఫ్యూచర్స్ అండ్ ఆప్షన్స్ (Futures & Options – F&O) వంటి డెరివేటివ్స్ ట్రేడింగ్, నేడు యువతకు త్వరితగతిన సంపదను సృష్టించే సాధనంగా మారిపోయింది. ముఖ్యంగా కొత్తగా మార్కెట్లోకి అడుగుపెడుతున్న జెన్జీ (Gen-Z) ట్రేడర్లు రిస్క్ గురించి ఏమాత్రం ఆలోచించకుండా (‘బేఫికర్’గా) భారీ లాభాల ఆశతో ఇందులో దిగుతున్నారు. అయితే ఈ దూకుడు తీవ్ర నష్టాలకు దారితీస్తోందని మార్కెట్ల నియంత్రణాధికార సంస్థ సెబీ (SEBI – Securities and Exchange Board of India) తన తాజా 2025-26 అధ్యయనంలో స్పష్టం చేసింది. రిటైల్ ఇన్వెస్టర్లలో అవగాహన పెంచేందుకు సెబీ నిబంధనలు కొంతవరకు పనిచేసినప్పటికీ, క్షేత్రస్థాయిలో నష్టాల తీవ్రత ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉంది.
యువత భాగస్వామ్యం భారీ పెరుగుదల.. నష్టాల్లోనూ రికార్డు!
ఈక్విటీ డెరివేటివ్స్ మార్కెట్లో యువ ట్రేడర్ల వాటా గత కొన్నేళ్లుగా గణనీయంగా పెరిగింది. అయితే ఇదే సమయంలో నష్టాల పాలవుతున్న వారి సంఖ్య కూడా ఆందోళనకరంగా ఉంది.
యువత వాటా: గత ఆర్థిక సంవత్సరంలో డెరివేటివ్స్ మార్కెట్లో ట్రేడింగ్ చేసిన మొత్తం వ్యక్తిగత ట్రేడర్లలో 30 ఏళ్లలోపు వారే ఏకంగా 43 శాతంగా నమోదయ్యారు. నాలుగేళ్ల క్రితం ఈ వర్గం వాటా కేవలం 31 శాతంగా మాత్రమే ఉండేది.
భారీ నష్టాలు: తగినంత మార్కెట్ అనుభవం లేకపోవడం, తొందరపాటు నిర్ణయాల వల్ల 30 ఏళ్లలోపు ఉన్న యువ ట్రేడర్లలో ఏకంగా 89 శాతం మంది నష్టాలు మూటగట్టుకున్నారు.
సీనియర్లతో పోలిస్తే ఎక్కువ: 60 ఏళ్లు పైబడిన సీనియర్ ట్రేడర్లలో నష్టపోయిన వారు 81 శాతంగా ఉండగా, యువతలో ఈ నష్టాల శాతం మరింత ఎక్కువగా ఉండటం మార్కెట్ నిపుణులను కలవరపెడుతోంది.
తక్కువ ఆదాయ వర్గాలపైనే గొడ్డలిపెట్టు
సాధారణంగా డెరివేటివ్స్ మార్కెట్ అనేది అధిక రిస్క్ మేనేజ్మెంట్ సామర్థ్యం ఉన్న పెద్ద సంస్థలకు లేదా సంపన్నులకు అనుకూలంగా ఉంటుంది. కానీ వాస్తవంలో పరిస్థితి పూర్తి భిన్నంగా ఉంది.
రూ. 5 లక్షల లోపు ఆదాయం: వ్యక్తిగత ట్రేడర్లలో సుమారు మూడొంతుల మంది (దాదాపు 75%) వార్షిక ఆదాయం రూ. 5 లక్షల లోపే ఉంది. మొత్తం డెరివేటివ్స్ టర్నోవర్లో వీరి వాటా 43 శాతం.
నష్టాల్లో అగ్రభాగం: మొత్తం మార్కెట్ నష్టాల్లో ఈ అల్ప ఆదాయ వర్గానికి చెందిన వారి వాటాయే 53 శాతంగా ఉంది. ఈ వర్గంలో ట్రేడింగ్ చేసిన వారిలో దాదాపు 88 శాతం మంది తీవ్ర ఆర్థిక నష్టాలను చవిచూశారు.
హై నెట్-వర్త్ ట్రేడర్లు: రూ. 1 కోటి కంటే ఎక్కువ వార్షిక ఆదాయం కలిగిన హెచ్ఎన్ఐ (High-Net-Worth Individuals) వర్గంలో కూడా 81 శాతం మంది నష్టపోయారు. అయినప్పటికీ, వారి వార్షిక ఆదాయంతో పోలిస్తే వారు తట్టుకోగలరు. కానీ తక్కువ ఆదాయం ఉన్నవారికి ఇది కుటుంబ ఆర్థిక స్థిరత్వాన్ని దెబ్బతీసే అంశంగా మారుతోంది.
చిన్న పట్టణాల నుంచి పెరుగుతున్న ఆసక్తి
ఒకప్పుడు ముంబై, ఢిల్లీ, హైదరాబాద్ వంటి మెట్రో నగరాలకే పరిమితమైన ఫైనాన్షియల్ మార్కెట్లు, స్మార్ట్ఫోన్లు మరియు ఇంటర్నెట్ విప్లవంతో టైర్-2, టైర్-3 పట్టణాలకు వేగంగా విస్తరించాయి.
చిన్న పట్టణాల వాటా: మొత్తం వ్యక్తిగత ట్రేడర్లలో దాదాపు మూడింట రెండొంతుల మంది (సుమారు 66%) చిన్న పట్టణాల నుంచే వస్తున్నారు. మొత్తం డెరివేటివ్స్ టర్నోవర్లో వీరి వాటా దాదాపు 50 శాతంగా ఉంది.
పెట్టుబడి వ్యూహాల్లో పొరపాట్లు: దీర్ఘకాలిక సంపదను సృష్టించే సురక్షితమైన మ్యూచువల్ ఫండ్స్ (Mutual Funds) ఆస్తుల్లో చిన్న పట్టణాల పెట్టుబడిదారుల వాటా కేవలం 25 శాతం మాత్రమే ఉంది. అంటే స్థిరమైన ఈక్విటీల కంటే అధిక నష్టభయం ఉండే డెరివేటివ్స్ వైపే వీరు ఎక్కువగా ఆకర్షితులవుతున్నారు.
పోర్ట్ఫోలియోలో షేర్లు శూన్యం.. టర్నోవర్ మాత్రం కోట్లలో!
ఈ అధ్యయనంలో వెలుగుచూసిన అత్యంత విస్మయకరమైన అంశం ఏమిటంటే.. ఎలాంటి మూలధనం లేదా దీర్ఘకాలిక ఈక్విటీ పోర్ట్ఫోలియో లేనివారు కూడా డెరివేటివ్స్ ట్రేడింగ్ చేస్తున్నారు.
పోర్ట్ఫోలియో లేని ట్రేడర్లు: దాదాపు 43 లక్షల మంది (వ్యక్తిగత ట్రేడర్లలో 35 శాతం మంది) డీమ్యాట్ ఖాతాల్లో ఎలాంటి డెలివరీ ఆధారిత షేర్ల పెట్టుబడులు లేవు. వీరు నేరుగా ఎఫ్ అండ్ ఓ మార్కెట్లోనే లావాదేవీలు నిర్వహిస్తున్నారు.
రూ. 1 లక్ష లోపు విలువ: సుమారు 95 లక్షల మంది (78 శాతం ట్రేడర్లు) పోర్ట్ఫోలియో విలువ రూ. 1 లక్ష కంటే తక్కువగా ఉంది. అయినప్పటికీ, డెరివేటివ్స్ మొత్తం టర్నోవర్లో వీరి వాటా 51 శాతంగా ఉండగా, మొత్తం నష్టాల్లో వీరి వాటా ఏకంగా 70 శాతం.
చిన్న పోర్ట్ఫోలియో – భారీ టర్నోవర్: రూ. లక్ష కంటే తక్కువ పోర్ట్ఫోలియో ఉన్నప్పటికీ, కోటి రూపాయలకు పైగా డెరివేటివ్స్ టర్నోవర్ చేసిన ట్రేడర్లు మొత్తం ట్రేడర్లలో 13 శాతంగా ఉన్నారు. మొత్తం నష్టాల్లో వీరి వాటాయే 52 శాతం కావడం గమనార్హం.
సెబీ నిబంధనలతో తగ్గిన ట్రేడర్ల సంఖ్య
రిటైల్ ఇన్వెస్టర్లను కాపాడేందుకు, మార్కెట్లో మితిమీరిన ఊహాజనిత ట్రేడింగ్ను నియంత్రించేందుకు సెబీ ప్రవేశపెట్టిన కఠిన నిబంధనలు క్రమంగా ఫలితాలనిస్తున్నాయి. 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో 1.06 కోట్లుగా ఉన్న మొత్తం వ్యక్తిగత ట్రేడర్ల సంఖ్య, 2025-26 నాటికి 18 శాతం తగ్గి 87.5 లక్షలకు పరిమితమైంది.
రిటైల్ ఇన్వెస్టర్లు తెలుసుకోవాల్సిన ముఖ్య విషయాలు (Key Takeaways)
డెరివేటివ్స్ మార్కెట్ అనేది లాటరీ లేదా సులభంగా డబ్బు సంపాదించే వేదిక కాదు. సోషల్ మీడియాలో వచ్చే తప్పుడు ప్రచారాలు, ఇన్ఫ్లుయెన్సర్ల ప్రాఫిట్ స్క్రీన్షాట్లను చూసి మార్కెట్లోకి దిగడం అత్యంత ప్రమాదకరం.
రిస్క్ మేనేజ్మెంట్ (Risk Management): సరైన స్టాప్-లాస్ (Stop-Loss) మరియు క్యాపిటల్ మేనేజ్మెంట్ లేకుండా చేసే ట్రేడింగ్ పెట్టుబడిని క్షణాల్లో ఆవిరి చేస్తుంది.
అవగాహన ముఖ్యం: టెక్నికల్ అనాలిసిస్, మార్కెట్ వోలటాలిటీ (Market Volatility) పై పూర్తి స్థాయి పట్టు సాధించకుండా ఆప్షన్ బయింగ్ లేదా సెల్లింగ్ చేయడం తీవ్ర నష్టాలకు దారితీస్తుంది.
దీర్ఘకాలిక సంపద: యువత తమ సంపాదనను ప్రాథమిక దశలో సిప్ (SIP – Systematic Investment Plan), డైవర్సిఫైడ్ మ్యూచువల్ ఫండ్స్ లేదా నాణ్యమైన బ్లూచిప్ షేర్లలో దీర్ఘకాలిక దృష్టితో మదుపు చేయడం ద్వారా మాత్రమే స్థిరమైన ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించగలరు.
About the Author
